Tavzeʼ

Tavzeʼ (ar. توزيع – tarqatmoq, taqsim qilmoq, joylashtirmoq) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, baytda bir xil tovushlarni takrorlash. T.ga berilgan taʼriflarda ixtiloflar mavjud: ayrim manbalarda T.ning yuzaga chiqishi uchun faqat undosh tovushlar takrorlanishi shart qilinadi, boshqalarida esa bu shart qoʻyilmaydi, undosh yo unlilar takrorlanayotganidan qatʼi nazar, T. deb yuritilaveradi. T.dan hosil boʻluvchi poetik samara shuki, bir necha bora takrorlanuvchi tovush (yoki tovushlar guruhi) baytga oʻziga xos ohang, musiqiylik baxsh etadi. Mas., Navoiyning:

Oshiq oʻldum, bilmadim yor, oʻzgalarga yor emish,

Olloh-olloh, ishq aro mundoq balolar bor emish, –

bayti gʻoyat xushohang, chunki uning tarkibida “O” unlisining oʻn bir marta takrorlangani, yana bir jihati, birinchi va ikkinchi misralardagi “O” tovushi egallagan pozitsiyalarning bir-biriga mosligi musiqiylikni kuchaytirib bermoqda. Mirzo Kenjabekning quyidagi baytida esa T. sanʼati “s” va “q” undoshlarining bir necha marta takrorlanishi natijasida voqe boʻlgan:

Sekin-sekin suzardim suvdan soʻrab saodat,

Qalqa-qalqa qayigʻim qolmish sarob ichinda.

Qayd etish kerakki, T. tovushlarning mexanik takrori yoki shaklbozlikka moyillik emas, aksincha, uning sara namunalarida takrorlanayotgan tovushlar ifoda etilayotgan mazmun bilan uygʻunlik kasb etadi, mazmun ifodasini ritmik-intonatsion jihatdan kuchaytiradi. Jumladan, misolga olingan baytda sirgʻaluvchi “s” tovushi takrori hosil qilayotgan ohang sekin-sekin qalqib borayotgan qayiq holatiga mos va bu narsa uning oʻquvchi tasavvurida jonlanishiga yordam beradi.

Тавзеъ (ар. توزيع – тарқатмоқ, тақсим қилмоқ, жойлаштирмоқ) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, байтда бир хил товушларни такрорлаш. Т.га берилган таърифларда ихтилофлар мавжуд: айрим манбаларда Т.нинг юзага чиқиши учун фақат ундош товушлар такрорланиши шарт қилинади, бошқаларида эса бу шарт қўйилмайди, ундош ё унлилар такрорланаётганидан қатъи назар, Т. деб юритилаверади. Т.дан ҳосил бўлувчи поэтик самара шуки, бир неча бора такрорланувчи товуш (ёки товушлар гуруҳи) байтга ўзига хос оҳанг, мусиқийлик бахш этади. Мас., Навоийнинг:

Ошиқ ўлдум, билмадим ёр, ўзгаларга ёр эмиш,

Оллоҳ-оллоҳ, ишқ аро мундоқ балолар бор эмиш, –

байти ғоят хушоҳанг, чунки унинг таркибида “О” унлисининг ўн бир марта такрорлангани, яна бир жиҳати, биринчи ва иккинчи мисралардаги “О” товуши эгаллаган позицияларнинг бир-бирига мослиги мусиқийликни кучайтириб бермоқда. Мирзо Кенжабекнинг қуйидаги байтида эса Т. санъати “с” ва “қ” ундошларининг бир неча марта такрорланиши натижасида воқе бўлган:

Секин-секин сузардим сувдан сўраб саодат,

Қалқа-қалқа қайиғим қолмиш сароб ичинда.

Қайд этиш керакки, Т. товушларнинг механик такрори ёки шаклбозликка мойиллик эмас, аксинча, унинг сара намуналарида такрорланаётган товушлар ифода этилаётган мазмун билан уйғунлик касб этади, мазмун ифодасини ритмик-интонацион жиҳатдан кучайтиради. Жумладан, мисолга олинган байтда сирғалувчи “с” товуши такрори ҳосил қилаётган оҳанг секин-секин қалқиб бораётган қайиқ ҳолатига мос ва бу нарса унинг ўқувчи тасаввурида жонланишига ёрдам беради.