Tavtologiya

Tavtologiya (yun. tauto – aynan oʻsha, logos – soʻz) – matnda bitta soʻzning takrorlanishi; bu hodisa mumtoz adabiyotshunoslikda takrir (q.) deb atalgan. Xalq ogʻzaki ijodida, poetik nutqda T.dan sheʼriy nutq emotsionalligini oshirish, ifodalanayotgan fikr yoki tuygʻuga aloqador muhim soʻzni taʼkidlash orqali taʼsirni kuchaytirish vositasi sifatida keng foydalaniladi. Mas., I.Mirzo sheʼridan olingan bir bandda “yumshoq” soʻzi toʻrt bora aynan takrorlanadi:

Ushuq urgan koʻsaklar yumshoq,

Paxta yumshoq,

goʻdaklar yumshoq –

Domlaga gap qaytarmas edik,

Yer ham yumshoq – botardi etik...

Takrorlanayotgan “yumshoq” soʻzi shoʻro zamonida paxtaga qul qilingan xalq fojiasini “yumshoqlik” bilan ochib beradi, lekin bu “yumshoqlik”ning taʼsiri ancha-muncha invektiva ruhidagi xitoblardan taʼsirliroq. Buning bosh omili T.ning oʻrinli, maqsadli amalga oshirilganidir. Gap takrorlanayotgan soʻzlarning oʻrniga tushganidagina ham emas, muhimi, ular fikr-tuygʻuni taʼkidlab-boʻrttirib ifodalayotganida. Takrorlanayotgan “yumshoq” soʻzi “osmon uzoq, yer qattiq” naqli bilan pinhon zid qoʻyiladi va shu asosda holatning mantiqqa sigʻmaydigan, chidab boʻlmaydigan ekanligi anglashiladi. Demak, bu oʻrinda T. oʻzini har jihatdan oqlaydi. Biroq badiiy nutqda birgina soʻz takrorlanar ekan, bunda meyorni unutmaslik, ayni soʻz har gal takrorlanganida, qoʻshimcha tarzda muayyan badiiy-estetik yuk tashishi lozimligini eʼtiborda tutish zarur. Zero, badiiy usul sifatidagi T. bilan nuqson sanaluvchi T. orasidagi chegara deyarli shaffof boʻladi. Matnda bitta soʻzni oʻrinsiz, muayyan badiiy-estetik vazifa yuklamagan holda takrorlash salbiy maʼnodagi T.ni yuzaga keltiradi. Amalda termin shu maʼnoda faolroq ishlatiladi.

Тавтология (юн. tauto – айнан ўша, logos – сўз) – матнда битта сўзнинг такрорланиши; бу ҳодиса мумтоз адабиётшуносликда такрир (қ.) деб аталган. Халқ оғзаки ижодида, поэтик нутқда Т.дан шеърий нутқ эмоционаллигини ошириш, ифодаланаётган фикр ёки туйғуга алоқадор муҳим сўзни таъкидлаш орқали таъсирни кучайтириш воситаси сифатида кенг фойдаланилади. Мас., И.Мирзо шеъридан олинган бир бандда “юмшоқ” сўзи тўрт бора айнан такрорланади:

Ушуқ урган кўсаклар юмшоқ,

Пахта юмшоқ,

гўдаклар юмшоқ –

Домлага гап қайтармас эдик,

Ер ҳам юмшоқ – ботарди этик...

Такрорланаётган “юмшоқ” сўзи шўро замонида пахтага қул қилинган халқ фожиасини “юмшоқлик” билан очиб беради, лекин бу “юмшоқлик”нинг таъсири анча-мунча инвектива руҳидаги хитоблардан таъсирлироқ. Бунинг бош омили Т.нинг ўринли, мақсадли амалга оширилганидир. Гап такрорланаётган сўзларнинг ўрнига тушганидагина ҳам эмас, муҳими, улар фикр-туйғуни таъкидлаб-бўрттириб ифодалаётганида. Такрорланаётган “юмшоқ” сўзи “осмон узоқ, ер қаттиқ” нақли билан пинҳон зид қўйилади ва шу асосда ҳолатнинг мантиққа сиғмайдиган, чидаб бўлмайдиган эканлиги англашилади. Демак, бу ўринда Т. ўзини ҳар жиҳатдан оқлайди. Бироқ бадиий нутқда биргина сўз такрорланар экан, бунда меъёрни унутмаслик, айни сўз ҳар гал такрорланганида, қўшимча тарзда муайян бадиий-эстетик юк ташиши лозимлигини эътиборда тутиш зарур. Зеро, бадиий усул сифатидаги Т. билан нуқсон саналувчи Т. орасидаги чегара деярли шаффоф бўлади. Матнда битта сўзни ўринсиз, муайян бадиий-эстетик вазифа юкламаган ҳолда такрорлаш салбий маънодаги Т.ни юзага келтиради. Амалда термин шу маънода фаолроқ ишлатилади.