Tazod

Tazod (ar. تضاد– zid qoʻyish, qarshilantirish) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, nasr yo nazmda bir-biriga qarama-qarshi maʼnoli soʻzlarni ishlatish. Ilmi badiʼga oid asarlarda T. sanʼati tiboq, taboq, tatbiq, takofu, mutobaqa, mutobiqa, taqobul, mutazod kabi nomlar bilan ham yuritilgan, nomlanishi turlicha boʻlsa ham, ular mohiyatan deyarli bir xil. Shoir lirik qahramon koʻnglidan kechayotgan ziddiyatli kechinmalarni bayon etish, bir-biriga zid manzaralar chizish yo boshqa shu kabi maqsadlarni koʻzlab, bayt tarkibida bir-biriga qarama-qarshi maʼnoli soʻzlar (antonimlar)dan foydalanadi. T.ni yuzaga keltirayotgan qarama-qarshi maʼnoli soʻzlar anglatuvchi tushunchalar bir-biriga mutlaqo zid (oʻt va suv) boʻlishi, zidlik darajasi u qadar keskin boʻlmasligi (qora va qizil), feʼlning boʻlishli-boʻlishsiz shakllari orasidagi kabi (keldi-kelmadi) faqat shartli ravishdagina zidlanishi ham mumkin. Mumtoz adabiyotshunoslikda shu jihatlardan kelib chiqib, T.ning bir necha turlari farqlangan boʻlsa ham, hozirgi adabiyotshunoslikda zidlikning qaysi koʻrinishi boʻlishidan qatʼi nazar, T. atamasi bilan yuritiladi. Mas., Lutfiy gʻazallaridan birini:

Yoʻqturur yolgʻiz bu Lutfiy jonigʻa javri raqib,

Qayda bir dono durur, ul javri nodon tortadur, –

maqtaʼsi bilan yakunlarkan, “raqib jabru jafosini tortayotgan faqatgina Lutfiy emas, qayerdaki bir dono boʻlsa, u nodon jabrini tortadi”, aslida hayotning qonuni shunday, degan chuqur falsafiy xulosaga keladi. Baytda qoʻllangan T., dono va nodon soʻzlari orasidagi zidlik mazkur falsafiy xulosaga asos boʻlib, uni yorqin ifodalashga xizmat qilgan.

Тазод (ар. تضاد– зид қўйиш, қаршилантириш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, наср ё назмда бир-бирига қарама-қарши маъноли сўзларни ишлатиш. Илми бадиъга оид асарларда Т. санъати тибоқ, табоқ, татбиқ, такофу, мутобақа, мутобиқа, тақобул, мутазод каби номлар билан ҳам юритилган, номланиши турлича бўлса ҳам, улар моҳиятан деярли бир хил. Шоир лирик қаҳрамон кўнглидан кечаётган зиддиятли кечинмаларни баён этиш, бир-бирига зид манзаралар чизиш ё бошқа шу каби мақсадларни кўзлаб, байт таркибида бир-бирига қарама-қарши маъноли сўзлар (антонимлар)дан фойдаланади. Т.ни юзага келтираётган қарама-қарши маъноли сўзлар англатувчи тушунчалар бир-бирига мутлақо зид (ўт ва сув) бўлиши, зидлик даражаси у қадар кескин бўлмаслиги (қора ва қизил), феълнинг бўлишли-бўлишсиз шакллари орасидаги каби (келди-келмади) фақат шартли равишдагина зидланиши ҳам мумкин. Мумтоз адабиётшуносликда шу жиҳатлардан келиб чиқиб, Т.нинг бир неча турлари фарқланган бўлса ҳам, ҳозирги адабиётшуносликда зидликнинг қайси кўриниши бўлишидан қатъи назар, Т. атамаси билан юритилади. Мас., Лутфий ғазалларидан бирини:

Йўқтурур ёлғиз бу Лутфий жониға жаври рақиб,

Қайда бир доно дурур, ул жаври нодон тортадур, –

мақтаъси билан якунларкан, “рақиб жабру жафосини тортаётган фақатгина Лутфий эмас, қаердаки бир доно бўлса, у нодон жабрини тортади”, аслида ҳаётнинг қонуни шундай, деган чуқур фалсафий хулосага келади. Байтда қўлланган Т., доно ва нодон сўзлари орасидаги зидлик мазкур фалсафий хулосага асос бўлиб, уни ёрқин ифодалашга хизмат қилган.