Tashbeh

Tashbeh (ar. تشبيه – oʻxshatish) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, ikki narsa va tushuncha, harakat yoki holat va sh.k.larni bir-biriga oʻxshatish, qiyoslash. Adabiyotda, xususan, sheʼriyatda eng keng tarqalgan va qadimiy sanʼatlardan biri. T.ning yuzaga kelishida ikki narsa-tushuncha, ikki harakat va holat orasidagi oʻxshashlik asos boʻladi. Oʻxshatish uchun haqiqiy, real hayotiy narsa-buyumlar tanlangan boʻlsa, haqiqiy T., noaniq, mavhum narsalar tanlangan boʻlsa, majoziy T. yuzaga keladi. T. sanʼati toʻrt juzv orqali yuzaga keladi: mushabbih, mushabbihun bih, vajhi shabih, vositai tashbih.

Mushabbih (yoki mushabbah) – oʻxshatilayotgan narsa. Tushuntirish uchun “oy kabi goʻzal yuz” T.i misol qilib olinsa, unda “yuz” mushabbihdir. Mushabbihun bih (yoki mushabbah bih) esa oʻxshayotgan narsa, misolimizda “oy” mushabbihun bih boʻladi. Vajhi shabih (yoki vajhi shibh) – oʻxshatilish sababi, yaʼni ikki narsa-tushunchani bir-biriga oʻxshatish asosi, “oy kabi goʻzal yuz”da yuz bilan oy goʻzallik vajidan oʻxshatilayotir. Vositai tashbih (yoki odoti tashbih) – oʻxshatishli konstruksiyadagi grammatik vosita, misolimizda “kabi” koʻmakchisi oʻxshatish vositasidir.

T.ning yuzaga kelishida mazkur unsurlarning barchasi ishtirok etishi ham, ulardan ayrimlari ishtirok etmasligi ham mumkin. Mas. Boburning:

Yo qoshing yangligʻ egilgan jismi zorimnimu dey?

Yo sochingdek tiyra boʻlgʻan roʻzgorimnimu dey? –

bayti har ikkala misrasida ham barcha unsurlari mavjud boʻlgan T. qoʻllangan: birinchi misrada “qosh” – mushabbih, “yangligʻ” – vositai tashbih, “egilgan” – vajhi shabih, “jism” – mushabbihun bih; ikkinchi misrada “soch” – mushabbih, -dek – vositai tashbih, “tiyra” – vajhi shabih, “roʻzgor” – mushabbihun bih. T.ning bu turi, yaʼni toʻrtala unsur ham qatnashgan koʻrinishi tashbehi mufassal deyiladi.

Ilmi badiʼga oid adabiyotlarda T. tuzilishi (yuqoridagi unsurlarning ishtiroki), qiyoslanayotgan narsa-tushunchalar orasidagi oʻxshashlik darajasiga koʻra, yana bir qancha turlarga boʻlinadi. Ularda tasnif bilan bogʻliq turlichaliklar boʻlsa ham, T.ning koʻpchilik tomonidan eʼtirof etilgan turlari sifatida quyidagilarni sanash mumkin: T.i mujmal (q.), T.i muyaqqad (q.), T.i mutlaq (q.), T.i kinoyat (q.), T.i mashrut (q.), T.i tasviyat (q.), T.i aks (q.), T.i izmor (q.), T.i tafzil (q.), T.i musalsal (q.), T.i moʻʼkad (q.)

Ташбеҳ (ар. تشبيه – ўхшатиш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, икки нарса ва тушунча, ҳаракат ёки ҳолат ва ш.к.ларни бир-бирига ўхшатиш, қиёслаш. Адабиётда, хусусан, шеъриятда энг кенг тарқалган ва қадимий санъатлардан бири. Т.нинг юзага келишида икки нарса-тушунча, икки ҳаракат ва ҳолат орасидаги ўхшашлик асос бўлади. Ўхшатиш учун ҳақиқий, реал ҳаётий нарса-буюмлар танланган бўлса, ҳақиқий Т., ноаниқ, мавҳум нарсалар танланган бўлса, мажозий Т. юзага келади. Т. санъати тўрт жузв орқали юзага келади: мушаббиҳ, мушаббиҳун биҳ, важҳи шабиҳ, воситаи ташбиҳ.

Мушаббиҳ (ёки мушаббаҳ) – ўхшатилаётган нарса. Тушунтириш учун “ой каби гўзал юз” Т.и мисол қилиб олинса, унда “юз” мушаббиҳдир. Мушаббиҳун биҳ (ёки мушаббаҳ биҳ) эса ўхшаётган нарса, мисолимизда “ой” мушаббиҳун биҳ бўлади. Важҳи шабиҳ (ёки важҳи шибҳ) – ўхшатилиш сабаби, яъни икки нарса-тушунчани бир-бирига ўхшатиш асоси, “ой каби гўзал юз”да юз билан ой гўзаллик важидан ўхшатилаётир. Воситаи ташбиҳ (ёки одоти ташбиҳ) – ўхшатишли конструкциядаги грамматик восита, мисолимизда “каби” кўмакчиси ўхшатиш воситасидир.

Т.нинг юзага келишида мазкур унсурларнинг барчаси иштирок этиши ҳам, улардан айримлари иштирок этмаслиги ҳам мумкин. Мас. Бобурнинг:

Ё қошинг янглиғ эгилган жисми зоримниму дей?

Ё сочингдек тийра бўлған рўзгоримниму дей? –

байти ҳар иккала мисрасида ҳам барча унсурлари мавжуд бўлган Т. қўлланган: биринчи мисрада “қош” – мушаббиҳ, “янглиғ” – воситаи ташбиҳ, “эгилган” – важҳи шабиҳ, “жисм” – мушаббиҳун биҳ; иккинчи мисрада “соч” – мушаббиҳ, -дек – воситаи ташбиҳ, “тийра” – важҳи шабиҳ, “рўзгор” – мушаббиҳун биҳ. Т.нинг бу тури, яъни тўртала унсур ҳам қатнашган кўриниши ташбеҳи муфассал дейилади.

Илми бадиъга оид адабиётларда Т. тузилиши (юқоридаги унсурларнинг иштироки), қиёсланаётган нарса-тушунчалар орасидаги ўхшашлик даражасига кўра, яна бир қанча турларга бўлинади. Уларда тасниф билан боғлиқ турличаликлар бўлса ҳам, Т.нинг кўпчилик томонидан эътироф этилган турлари сифатида қуйидагиларни санаш мумкин: Т.и мужмал (қ.), Т.и муяққад (қ.), Т.и мутлақ (қ.), Т.и киноят (қ.), Т.и машрут (қ.), Т.и тасвият (қ.), Т.и акс (қ.), Т.и измор (қ.), Т.и тафзил (қ.), Т.и мусалсал (қ.), Т.и мўъкад (қ.)