Tip

Tip (yun. typos – nusxa, namuna) – badiiy obrazning umumlashtirish darajasiga koʻra turlaridan biri, insonning muayyan tarixiy davr va undagi konkret ijtimoiy muhitga xos umumiy xususiyatlarni oʻzida jam etgan umumlashma obrazi. Termin adabiyotshunoslikda ikki xil maʼnoda qoʻllanadi. Birinchisi – T. soʻzining leksik maʼnosiga mos, bunda oʻzida insonga xos muqim feʼl-xususiyatni mujassam etgan obraz nazarda tutiladi. Yaʼni mohiyat eʼtibori bilan bunday obraz emblemaga yaqinlashadi (mas., Sharq mumtoz adabiyotidagi Hotami Toyi; Gʻarb adabiyotida Don Juan), bunday obrazlar maʼlum bir feʼl-xususiyat (saxiylik, xasislik, ochkoʻzlik, ikkiyuzlamachilik va sh.k.)ning belgisiga aylanadi, ularda shaxs individualligi muhim emas. Ikkinchi maʼnosida esa T. muayyan ijtimoiy-tarixiy sharoit, davr va muhitga xos muhim xarakterli xususiyatlarni oʻzida namoyon etgan inson obrazini anglatadi. Realistik adabiyot insonni butun murakkabligi bilan, unda oʻz davri va muhitiga xos umumiy hamda individual xususiyatlarni (q. xarakter) jam etgan holda tasvirlashni koʻzda tutadi. Shu bilan birga, konkret asardagi barcha obrazlar badiiy xarakter darajasiga yetmaydi, qator obrazlar xarakterlar (yetakchi personajlar) uchun fon vazifasini oʻtaydi. Mas., Choʻlponning “Kecha” romanidagi Miryoqub, Akbarali, Razzoq soʻfi va qisman Zebi obrazlari badiiy xarakter darajasida yaratilgan boʻlsa, Qurvonbibi, Eshonbobo, Noyib toʻra, Poshshaxon, Maryam kabilar, koʻproq, T., yaʼni davr va muhitga xos umumiy xususiyatlarni jam etgan obrazlar sifatida koʻzga tashlanadi. Shu jihatdan qaralsa, shoʻro davri adabiyotshunosligida mavjud boʻlgan T.ga xarakterlilikning oliy darajasi sifatida qarash, uni xarakterdan yuqori qoʻyishga intilish toʻgʻri emas. Bunday qarash adabiy T.ni biroz oʻzgacha tushunish natijasida yuzaga keldi. Unga koʻra, insonda uning oʻzigagina xos betakror xarakter xususiyatlari bilan birga, oʻz davri va muhiti kishilari uchun umumiylik kasb etgan xususiyatlar ham mavjud, T.da shu ikki jihat uygʻun aks etishi lozim, bunda individuallik tipiklikni namoyon etish shakli boʻlib qolishi talab etiladi. Yaʼni bu xil qarashda badiiy xarakter bilan T. orasida farq qolmaydi, shuning uchun ham T.ga xarakterlilikning yuqori darajasi deb qarash va shundan kelib chiqib Pavel Vlasov, Pavel Korchagin, Gʻofir, Yoʻlchi kabi obrazlarni boshqalardan ustun qoʻyish imkoni tugʻiladi. Ikkinchi tomoni, voqelikdagi inson tiplarini toʻgʻridan-toʻgʻri adabiyotga kiritish natijasida inson obrazi jonlilikdan mahrum boʻlib, sxematiklik kasb etadi va muayyan gʻoyani ifodalash vositasigina boʻlib qoldi. Shoʻro davri oʻzbek adabiyotida, ayniqsa, 30 – 50-yillarda yaratilgan asarlarda harakatlangan “boy”, “kambagʻal”, “dindor”, “bolshevik”, “bosmachi”, “kolxoz faoli”, “quloq” va h. T.larning aksariyatida shu hol kuzatiladiki, bu narsa oʻsha asarlarning oʻtkinchi hodisaga aylanib qolishiga sabab boʻldi.

Тип (юн. typos – нусха, намуна) – бадиий образнинг умумлаштириш даражасига кўра турларидан бири, инсоннинг муайян тарихий давр ва ундаги конкрет ижтимоий муҳитга хос умумий хусусиятларни ўзида жам этган умумлашма образи. Термин адабиётшуносликда икки хил маънода қўлланади. Биринчиси – Т. сўзининг лексик маъносига мос, бунда ўзида инсонга хос муқим феъл-хусусиятни мужассам этган образ назарда тутилади. Яъни моҳият эътибори билан бундай образ эмблемага яқинлашади (мас., Шарқ мумтоз адабиётидаги Ҳотами Тойи; Ғарб адабиётида Дон Жуан), бундай образлар маълум бир феъл-хусусият (сахийлик, хасислик, очкўзлик, иккиюзламачилик ва ш.к.)нинг белгисига айланади, уларда шахс индивидуаллиги муҳим эмас. Иккинчи маъносида эса Т. муайян ижтимоий-тарихий шароит, давр ва муҳитга хос муҳим характерли хусусиятларни ўзида намоён этган инсон образини англатади. Реалистик адабиёт инсонни бутун мураккаблиги билан, унда ўз даври ва муҳитига хос умумий ҳамда индивидуал хусусиятларни (қ. характер) жам этган ҳолда тасвирлашни кўзда тутади. Шу билан бирга, конкрет асардаги барча образлар бадиий характер даражасига етмайди, қатор образлар характерлар (етакчи персонажлар) учун фон вазифасини ўтайди. Мас., Чўлпоннинг “Кеча” романидаги Мирёқуб, Акбарали, Раззоқ сўфи ва қисман Зеби образлари бадиий характер даражасида яратилган бўлса, Қурвонбиби, Эшонбобо, Нойиб тўра, Пошшахон, Марям кабилар, кўпроқ, Т., яъни давр ва муҳитга хос умумий хусусиятларни жам этган образлар сифатида кўзга ташланади. Шу жиҳатдан қаралса, шўро даври адабиётшунослигида мавжуд бўлган Т.га характерлиликнинг олий даражаси сифатида қараш, уни характердан юқори қўйишга интилиш тўғри эмас. Бундай қараш адабий Т.ни бироз ўзгача тушуниш натижасида юзага келди. Унга кўра, инсонда унинг ўзигагина хос бетакрор характер хусусиятлари билан бирга, ўз даври ва муҳити кишилари учун умумийлик касб этган хусусиятлар ҳам мавжуд, Т.да шу икки жиҳат уйғун акс этиши лозим, бунда индивидуаллик типикликни намоён этиш шакли бўлиб қолиши талаб этилади. Яъни бу хил қарашда бадиий характер билан Т. орасида фарқ қолмайди, шунинг учун ҳам Т.га характерлиликнинг юқори даражаси деб қараш ва шундан келиб чиқиб Павел Власов, Павел Корчагин, Ғофир, Йўлчи каби образларни бошқалардан устун қўйиш имкони туғилади. Иккинчи томони, воқеликдаги инсон типларини тўғридан-тўғри адабиётга киритиш натижасида инсон образи жонлиликдан маҳрум бўлиб, схематиклик касб этади ва муайян ғояни ифодалаш воситасигина бўлиб қолди. Шўро даври ўзбек адабиётида, айниқса, 30 – 50-йилларда яратилган асарларда ҳаракатланган “бой”, “камбағал”, “диндор”, “большевик”, “босмачи”, “колхоз фаоли”, “қулоқ” ва ҳ. Т.ларнинг аксариятида шу ҳол кузатиладики, бу нарса ўша асарларнинг ўткинчи ҳодисага айланиб қолишига сабаб бўлди.