Tragediya

Tragediya (yun. tragoidia – echki qoʻshigʻi) – dramatik turning uchta asosiy janridan biri, janr sifatida antik davrda shakllangan boʻlib, uning asosiy estetik belgisi tragiklikdir. T. genetik jihatdan maʼbud Dionisning oʻlimi va qayta tirilishi munosabati bilan ijro etilgan marosim qoʻshiqlariga borib taqaladi. T.ning janr xususiyatlari tragik konflikt, tragik holat va tragik qahramon tushunchalari bilan belgilanadi. Tragik konflikt deganda, mohiyatan yechimi yoʻq, mavjud sharoitda hal qilib boʻlmaydigan ziddiyat tushuniladiki, u har vaqt qahramon ongida kechadi. Qadimgi T.larda konflikt shaxs va taqdiri azal oʻrtasida (mas., “Shoh Edip”) kechgan boʻlsa, keyinroq bu konfliktning ikkinchi tomoni oʻzgardi: taqdiri azal oʻrnini endi shaxsdan yuqori turuvchi oliy maʼnaviy kuchlar (bunda yozilmagan, biroq inson hayotini muayyan tartibga soluvchi maʼnaviy qonun-qoidalar, mas., burch hissi kabilar nazarda tutiladi) egallaydi. Tragik konflikt asosida yuzaga keluvchi tragik holatning mohiyati shundaki, qahramon tashqi kuchlar bilan emas, oʻzi bilan oʻzi olishadi, mana shu olishuv oqibati oʻlaroq, chuqur maʼnaviy iztirob, ruhiy qiynoqlarga duchor boʻladi. Oʻzining foje holatida ham maqsad sari intilishlik, ruhiy iztiroblaru qiynoqlarga qobillik tragik qahramonga xos xususiyatdir. Tragik qahramon qarshisida erkin tanlov imkoniyati mavjud – u maqsaddan voz kechishi, oson yoʻlni tanlashi mumkin, biroq u bunday qilmaydi, oʻzining jisman yoki maʼnan halokatga uchrashi mumkinligini bilgan holda ham maqsadidan, eʼtiqodidan qaytmaydi. Xuddi shu asosda tragik qahramonning xarakter kuchi, uning favqulodda shaxsligi namoyon boʻladi. Mas., “Shoh Edip”dagi Edip yurt boshiga kelgan ofatning sababchisi oʻzi boʻlishi mumkinligini sezganidayoq taftishni toʻxtatishi, “yopiqliq qozon yopiqligicha” qolaverishi mumkin edi. Biroq u – tragik qahramon, chekiga tushgan iztirobu qiynoqlar qadahini tubigacha sipqoradi. Realizm bosqichigacha yaratilgan T.larda tragik qahramon sifatida, koʻproq, mifologik personajlar, shohlar, shahzodalar, malikalaru sarkardalarning olingani bejiz emas, zero, oʻzining foje holatini idrok eta olish, qalbiyu ongida maʼnaviy-ruhiy iztiroblarni kechira olish, shunda ham ruhan sinmay maqsad tomon yurishga oʻrtamiyona odamlarning chogʻi kelmaydi. Shu sababli ham adabiyotimizda XX asr oʻrtalarida yaratilgan T.ning janr talablariga toʻla javob berishga yaroqli “Mirzo Ulugʻbek”, “Jaloliddin Manguberdi” asarlaridan birining markaziga shoh, ikkinchisining markaziga sarkarda chiqarilgan. T.lar janr problematikasi nuqtai nazaridan turlicha: ularda maʼnaviy-axloqiy (“Shoh Edip”, “Qirol Lir”), millatning tarixiy taqdiri (“Jaloliddin Manguberdi”) yoki romaniy problematika (“Mirzo Ulugʻbek”) badiiy talqin qilinishi mumkin. T. janri faolligini yoʻqotgan, zamonaviy dramaturgiyada bu janr deyarli ishlanmaydi, biroq tragiklik badiiy adabiyotda estetik belgi (q. badiiylik moduslari, pafos) sifatida saqlanib qolgan.

Трагедия (юн. tragoidia – эчки қўшиғи) – драматик турнинг учта асосий жанридан бири, жанр сифатида антик даврда шаклланган бўлиб, унинг асосий эстетик белгиси трагикликдир. Т. генетик жиҳатдан маъбуд Диониснинг ўлими ва қайта тирилиши муносабати билан ижро этилган маросим қўшиқларига бориб тақалади. Т.нинг жанр хусусиятлари трагик конфликт, трагик ҳолат ва трагик қаҳрамон тушунчалари билан белгиланади. Трагик конфликт деганда, моҳиятан ечими йўқ, мавжуд шароитда ҳал қилиб бўлмайдиган зиддият тушуниладики, у ҳар вақт қаҳрамон онгида кечади. Қадимги Т.ларда конфликт шахс ва тақдири азал ўртасида (мас., “Шоҳ Эдип”) кечган бўлса, кейинроқ бу конфликтнинг иккинчи томони ўзгарди: тақдири азал ўрнини энди шахсдан юқори турувчи олий маънавий кучлар (бунда ёзилмаган, бироқ инсон ҳаётини муайян тартибга солувчи маънавий қонун-қоидалар, мас., бурч ҳисси кабилар назарда тутилади) эгаллайди. Трагик конфликт асосида юзага келувчи трагик ҳолатнинг моҳияти шундаки, қаҳрамон ташқи кучлар билан эмас, ўзи билан ўзи олишади, мана шу олишув оқибати ўлароқ, чуқур маънавий изтироб, руҳий қийноқларга дучор бўлади. Ўзининг фоже ҳолатида ҳам мақсад сари интилишлик, руҳий изтироблару қийноқларга қобиллик трагик қаҳрамонга хос хусусиятдир. Трагик қаҳрамон қаршисида эркин танлов имконияти мавжуд – у мақсаддан воз кечиши, осон йўлни танлаши мумкин, бироқ у бундай қилмайди, ўзининг жисман ёки маънан ҳалокатга учраши мумкинлигини билган ҳолда ҳам мақсадидан, эътиқодидан қайтмайди. Худди шу асосда трагик қаҳрамоннинг характер кучи, унинг фавқулодда шахслиги намоён бўлади. Мас., “Шоҳ Эдип”даги Эдип юрт бошига келган офатнинг сабабчиси ўзи бўлиши мумкинлигини сезганидаёқ тафтишни тўхтатиши, “ёпиқлиқ қозон ёпиқлигича” қолавериши мумкин эди. Бироқ у – трагик қаҳрамон, чекига тушган изтиробу қийноқлар қадаҳини тубигача сипқоради. Реализм босқичигача яратилган Т.ларда трагик қаҳрамон сифатида, кўпроқ, мифологик персонажлар, шоҳлар, шаҳзодалар, маликалару саркардаларнинг олингани бежиз эмас, зеро, ўзининг фоже ҳолатини идрок эта олиш, қалбию онгида маънавий-руҳий изтиробларни кечира олиш, шунда ҳам руҳан синмай мақсад томон юришга ўртамиёна одамларнинг чоғи келмайди. Шу сабабли ҳам адабиётимизда XX аср ўрталарида яратилган Т.нинг жанр талабларига тўла жавоб беришга яроқли “Мирзо Улуғбек”, “Жалолиддин Мангуберди” асарларидан бирининг марказига шоҳ, иккинчисининг марказига саркарда чиқарилган. Т.лар жанр проблематикаси нуқтаи назаридан турлича: уларда маънавий-ахлоқий (“Шоҳ Эдип”, “Қирол Лир”), миллатнинг тарихий тақдири (“Жалолиддин Мангуберди”) ёки романий проблематика (“Мирзо Улуғбек”) бадиий талқин қилиниши мумкин. Т. жанри фаоллигини йўқотган, замонавий драматургияда бу жанр деярли ишланмайди, бироқ трагиклик бадиий адабиётда эстетик белги (қ. бадиийлик модуслари, пафос) сифатида сақланиб қолган.