Tragiklik

Tragiklik, tragizm (ruschadan kalka “tragicheskoye”) – voqelikka munosabat turi; badiiylik modusi. T. satira kabi qahramonlik modusining keyingi davrlarda tranformatsiyaga uchrashi natijasida yuzaga kelgan boʻlib, bu jihatdan tragizm qahramonlikka nisbatan vertikal, satiraga nisbatan gorizontal parallel qoʻyiladi. Tragik modus qahramoni oʻz ichidan belgilagan chegaralar uning uchun tashqaridan belgilangan chegaralardan ancha keng boʻlishi bilan qahramonlik va satirik moduslardan farqlanadi. Tragizmga xos “men-olamda” konsepsiyasiga koʻra, tragik qahramon olamdagi oʻzi uchun belgilangan oʻringa sigʻmaydi, qahramonning olamda oʻz mavjudligini tasdiqlashga intilishi olam tartibotiga zid keladi, bu esa tashqi olam uning uchun belgilagan chegaralarni buzish (tragik xato, tragik ayb) bilan tengdir. Shuning uchun ham tragik konflikt mavjud sharoitda yechimi yoʻq, kelishtirib boʻlmas ziddiyat deya taʼriflanadi. Tragik qahramon uchun ikkita yoʻl bor: yo oʻzligidan voz kechish, yoki xato va ayb orqali boʻlsa-da, oʻzligini tasdiqlash. Natijada qahramon hatto hayotdan ketish orqali boʻlsa-da, oʻz mavjudligini, oʻz taqdirini oʻzi belgilash, oʻziga belgilangan chegaralarni kengaytirish istagini namoyish qiladi (Edipning maʼbudlar hukmini kutib oʻtirmay, oʻz-oʻziga jazo berishi, Anna Kareninaning oʻlimi). Tragik qahramon uchun oʻz-oʻzini tasdiqlash faqat oʻzi uchungina muhim boʻlib qolmay, tashqi olam unga belgilagan chegaralarni oʻzgartirish, oʻzini tashqi olam uchun tasdiqlatib olish ham birdek zaruratga aylanadi. Shuning uchun ham tragik qahramon (uning istaklari, intilishlari) va unga qarama-qarshi turgan kuchlar (oliy darajadagi kuchlar, umuminsoniy qadriyatlar, mavjud sharoitda oʻzgartirishning iloji yoʻq boʻlgan sharoit va b.) oʻrtasidagi ziddiyat aksar qahramonning oʻz ichki ziddiyati sifatida boʻy koʻrsatadi. Yaʼni qahramonning oʻzini boricha tasdiqlatib olish istagi (ichki chegaralariga mos mavjudligi) bilan olam tartibotining bunga imkon bermasligiga iqrorlik qahramon qalbida, ruhiyatida toʻqnashadi (Edip, Hamlet, Anna Karenina). Shunga koʻra, tragik qahramonning “olamdagi men”i bartaraf qilib boʻlmaydigan ikkilanganlik xususiyatiga ega boʻlib (Dostoyevskiyning “Aka-uka Karamazovlar”ida: Ivan Karamazov – Iblis; N.Otaxonovning “Oq bino oqshomlari” hikoyasida Hafiza – xayoliy dugona), ikkinchi tomon birinchisini inkor qiladi. Shu jihatdan qaralsa, mavjudlikning tragik koʻrinishi – satiraning ziddi: satirada qahramon oʻz-oʻzini tasdiqlash yoʻlidan borgani holda, pirovardida oʻzini inkor etishga kelsa, T.da oʻz-oʻzini inkor qilish mohiyatan oʻzini tasdiqlash demakdir.

Трагиклик, трагизм (русчадан калька “трагическое”) – воқеликка муносабат тури; бадиийлик модуси. Т. сатира каби қаҳрамонлик модусининг кейинги даврларда транформацияга учраши натижасида юзага келган бўлиб, бу жиҳатдан трагизм қаҳрамонликка нисбатан вертикал, сатирага нисбатан горизонтал параллел қўйилади. Трагик модус қаҳрамони ўз ичидан белгилаган чегаралар унинг учун ташқаридан белгиланган чегаралардан анча кенг бўлиши билан қаҳрамонлик ва сатирик модуслардан фарқланади. Трагизмга хос “мен-оламда” концепциясига кўра, трагик қаҳрамон оламдаги ўзи учун белгиланган ўринга сиғмайди, қаҳрамоннинг оламда ўз мавжудлигини тасдиқлашга интилиши олам тартиботига зид келади, бу эса ташқи олам унинг учун белгилаган чегараларни бузиш (трагик хато, трагик айб) билан тенгдир. Шунинг учун ҳам трагик конфликт мавжуд шароитда ечими йўқ, келиштириб бўлмас зиддият дея таърифланади. Трагик қаҳрамон учун иккита йўл бор: ё ўзлигидан воз кечиш, ёки хато ва айб орқали бўлса-да, ўзлигини тасдиқлаш. Натижада қаҳрамон ҳатто ҳаётдан кетиш орқали бўлса-да, ўз мавжудлигини, ўз тақдирини ўзи белгилаш, ўзига белгиланган чегараларни кенгайтириш истагини намойиш қилади (Эдипнинг маъбудлар ҳукмини кутиб ўтирмай, ўз-ўзига жазо бериши, Анна Каренинанинг ўлими). Трагик қаҳрамон учун ўз-ўзини тасдиқлаш фақат ўзи учунгина муҳим бўлиб қолмай, ташқи олам унга белгилаган чегараларни ўзгартириш, ўзини ташқи олам учун тасдиқлатиб олиш ҳам бирдек заруратга айланади. Шунинг учун ҳам трагик қаҳрамон (унинг истаклари, интилишлари) ва унга қарама-қарши турган кучлар (олий даражадаги кучлар, умуминсоний қадриятлар, мавжуд шароитда ўзгартиришнинг иложи йўқ бўлган шароит ва б.) ўртасидаги зиддият аксар қаҳрамоннинг ўз ички зиддияти сифатида бўй кўрсатади. Яъни қаҳрамоннинг ўзини борича тасдиқлатиб олиш истаги (ички чегараларига мос мавжудлиги) билан олам тартиботининг бунга имкон бермаслигига иқрорлик қаҳрамон қалбида, руҳиятида тўқнашади (Эдип, Ҳамлет, Анна Каренина). Шунга кўра, трагик қаҳрамоннинг “оламдаги мен”и бартараф қилиб бўлмайдиган иккиланганлик хусусиятига эга бўлиб (Достоевскийнинг “Ака-ука Карамазовлар”ида: Иван Карамазов – Иблис; Н.Отахоновнинг “Оқ бино оқшомлари” ҳикоясида Ҳафиза – хаёлий дугона), иккинчи томон биринчисини инкор қилади. Шу жиҳатдан қаралса, мавжудликнинг трагик кўриниши – сатиранинг зидди: сатирада қаҳрамон ўз-ўзини тасдиқлаш йўлидан боргани ҳолда, пировардида ўзини инкор этишга келса, Т.да ўз-ўзини инкор қилиш моҳиятан ўзини тасдиқлаш демакдир.