Tugun

Tugun (ruschadan kalka: “zavyazka”) – epik va daramatik asarlardagi voqeaband syujetning muhim unsuri, voqealarning boshlanishiga turtki boʻlgan voqea, asar konflikti qoʻyilgan joy. T. syujetning zaruriy elementi sanaladi, yaʼni u syujetda har vaqt hozirdir. Faqat ayrim hollarda, xususan, baʼzi xronikali syujetlarda, shuningdek, “ichki harakat” dinamikasi asosidagi syujetlarda u yetarlicha boʻrtib koʻrinmasligi mumkin. T., odatda, asarning boshlanishida, ekspozitsiyadan (agar u boʻlsa) keyinoq beriladi. Muayyan badiiy-estetik maqsadni koʻzda tutgan holda, T.ning oʻrni oʻzgartirilishi ham mumkin. Mas., “Oʻtgan kunlar” romanida Otabek bilan Kumushning dafʼatan uchrashib qolishi – birinchi boʻlim T.i, biroq bu voqea shu boʻlim nihoyasida bayon qilinadi. Yana bir jihati, “Oʻtgan kunlar”ning uchala boʻlimi ham oʻz T.ga ega: birinchi boʻlimdagi syujet yechimi – Otabek bilan Kumushning toʻyi ikkinchi boʻlim voqealariga turtki bergan T. boʻlsa, ikkinchi boʻlimdagi syujet yechimi – Otabekning oʻchini olgach Toshkentga ketib qolishi uchinchi boʻlim voqealariga turtki beruvchi T.dir. Oʻzgacharoq hol “Kecha va kunduz”da ham kuzatiladi: Akbaralining Zebiga sovchi qoʻyishi bitta T. boʻlsa, Miryoqubning Maryamga ishqi tushgani ikkinchi T.ni tashkil qiladi. Demak, yirik hajmli asarlar syujetida bir emas, bir nechta T. boʻlishi, asarning nisbiy tugallikka ega qismlari yoki har bir mustaqil syujet liniyasi oʻz T.iga ega boʻlishi mumkin ekan.

Тугун (русчадан калька: “завязка”) – эпик ва дараматик асарлардаги воқеабанд сюжетнинг муҳим унсури, воқеаларнинг бошланишига туртки бўлган воқеа, асар конфликти қўйилган жой. Т. сюжетнинг зарурий элементи саналади, яъни у сюжетда ҳар вақт ҳозирдир. Фақат айрим ҳолларда, хусусан, баъзи хроникали сюжетларда, шунингдек, “ички ҳаракат” динамикаси асосидаги сюжетларда у етарлича бўртиб кўринмаслиги мумкин. Т., одатда, асарнинг бошланишида, экспозициядан (агар у бўлса) кейиноқ берилади. Муайян бадиий-эстетик мақсадни кўзда тутган ҳолда, Т.нинг ўрни ўзгартирилиши ҳам мумкин. Мас., “Ўтган кунлар” романида Отабек билан Кумушнинг дафъатан учрашиб қолиши – биринчи бўлим Т.и, бироқ бу воқеа шу бўлим ниҳоясида баён қилинади. Яна бир жиҳати, “Ўтган кунлар”нинг учала бўлими ҳам ўз Т.га эга: биринчи бўлимдаги сюжет ечими – Отабек билан Кумушнинг тўйи иккинчи бўлим воқеаларига туртки берган Т. бўлса, иккинчи бўлимдаги сюжет ечими – Отабекнинг ўчини олгач Тошкентга кетиб қолиши учинчи бўлим воқеаларига туртки берувчи Т.дир. Ўзгачароқ ҳол “Кеча ва кундуз”да ҳам кузатилади: Акбаралининг Зебига совчи қўйиши битта Т. бўлса, Мирёқубнинг Марямга ишқи тушгани иккинчи Т.ни ташкил қилади. Демак, йирик ҳажмли асарлар сюжетида бир эмас, бир нечта Т. бўлиши, асарнинг нисбий тугалликка эга қисмлари ёки ҳар бир мустақил сюжет линияси ўз Т.ига эга бўлиши мумкин экан.