Tuyuq

Tuyuq (turkiy تويوق – tuymoq, his qilmoq) – turkiy xalqlar sheʼriyatidagi toʻrt misralik, tajnisli qofiyaga asoslangan, ramali musaddasi maqsur (kamdan-kam hollarda ramali musaddasi mahzuf) vaznida yoziluvchi lirik janr. T.lar, koʻproq, a-a-b-a tarzida qofiyalanadi, shuningdek, a-a-a-a yoki a-b-v-b tarzida qofiyalangan koʻrinishlari ham mavjud. Dastlab xalq ogʻzaki ijodida paydo boʻlgan T. janri keyincha koʻplab mumtoz shoirlar eʼtiborini tortgan: Lutfiy, Navoiy, Bobur, Yusuf Amiriy, Ubaydiy, Ogahiy soʻz sanʼatkorlari janr takomiliga katta hissa qoʻshganlar. Ayrim manbalarda T.ning tajnisli qofiyaga ega boʻlishi shart hisoblanmaydi (mas., Bobur. “Muxtasar”). Shunga qaramay, tajnisli qofiyaga ega boʻlgan T.lar kengroq tarqalgan, tajnisli qofiyani janrni belgilovchi xususiyat sifatida tushunish koʻproq ommalashgan. Jumladan, A.Navoiy ham “tuyugʻdirkim, ikki baytqa muqarrardur va saʼy qilurlarkim, tajnis aytilgʻay va ul vazn ramali musaddasi maqsurdir...” deb hisoblaydi, yaʼni tajnisli qofiya masalasida qatʼiy talab qoʻymasa-da, “tajnis aytish”ga harakat qilish lozimligini uqtiradi. Haqiqatan ham tajnisli qofiya T. janriga oʻziga xos joziba baxsh etadi, oʻquvchiga betakror zavq beradi. Mas.:

Koʻz yoshim tuproq ila gar qotila,

Kelmagayman javridin, haqqo, tila.

Gʻamzasi oʻltirdiyu, ul bexabar,

Men agar oʻlsam, ne gʻam ul qotila, –

Lutfiyning mazkur T.ida tajnisli qofiya orqali quyidagi maʼnolar ifodalanmoqda: birinchi misrada “agar koʻz yoshim tuproq bilan qotilsa, aralashsa”, ikkinchi misrada “jabridan, ey xudo, tilga kelmayman”, toʻrtinchi misrada “men oʻlib ketsam, u qotilga nima gʻam”. Yaʼni T.da shakldosh soʻzlar moʻʼjazgina matn doirasida turli maʼnolarda va oʻrinli qoʻllanishi darkor, bu esa shoirdan yuksak badiiy mahoratni talab qiladiki, bunga javob bera oladigan T. ona tilining goʻzalligidan zavqlanish, uning beqiyos imkoniyatlari bilan faxrlanishga asos boʻladi.

Туюқ (туркий تويوق – туймоқ, ҳис қилмоқ) – туркий халқлар шеъриятидаги тўрт мисралик, тажнисли қофияга асосланган, рамали мусаддаси мақсур (камдан-кам ҳолларда рамали мусаддаси маҳзуф) вазнида ёзилувчи лирик жанр. Т.лар, кўпроқ, а-а-б-а тарзида қофияланади, шунингдек, а-а-а-а ёки а-б-в-б тарзида қофияланган кўринишлари ҳам мавжуд. Дастлаб халқ оғзаки ижодида пайдо бўлган Т. жанри кейинча кўплаб мумтоз шоирлар эътиборини тортган: Лутфий, Навоий, Бобур, Юсуф Амирий, Убайдий, Огаҳий сўз санъаткорлари жанр такомилига катта ҳисса қўшганлар. Айрим манбаларда Т.нинг тажнисли қофияга эга бўлиши шарт ҳисобланмайди (мас., Бобур. “Мухтасар”). Шунга қарамай, тажнисли қофияга эга бўлган Т.лар кенгроқ тарқалган, тажнисли қофияни жанрни белгиловчи хусусият сифатида тушуниш кўпроқ оммалашган. Жумладан, А.Навоий ҳам “туюғдирким, икки байтқа муқаррардур ва саъй қилурларким, тажнис айтилғай ва ул вазн рамали мусаддаси мақсурдир...” деб ҳисоблайди, яъни тажнисли қофия масаласида қатъий талаб қўймаса-да, “тажнис айтиш”га ҳаракат қилиш лозимлигини уқтиради. Ҳақиқатан ҳам тажнисли қофия Т. жанрига ўзига хос жозиба бахш этади, ўқувчига бетакрор завқ беради. Мас.:

Кўз ёшим тупроқ ила гар қотила,

Келмагайман жавридин, ҳаққо, тила.

Ғамзаси ўлтирдию, ул бехабар,

Мен агар ўлсам, не ғам ул қотила, –

Лутфийнинг мазкур Т.ида тажнисли қофия орқали қуйидаги маънолар ифодаланмоқда: биринчи мисрада “агар кўз ёшим тупроқ билан қотилса, аралашса”, иккинчи мисрада “жабридан, эй худо, тилга келмайман”, тўртинчи мисрада “мен ўлиб кетсам, у қотилга нима ғам”. Яъни Т.да шаклдош сўзлар мўъжазгина матн доирасида турли маъноларда ва ўринли қўлланиши даркор, бу эса шоирдан юксак бадиий маҳоратни талаб қиладики, бунга жавоб бера оладиган Т. она тилининг гўзаллигидан завқланиш, унинг беқиёс имкониятлари билан фахрланишга асос бўлади.