Toʻrtlik

Toʻrtlik – 1) toʻrt misralik band turi; katren, murabbaʼ. T. sheʼriyatda eng koʻp tarqalgan band turlaridan sanaladi. T. bandda qofiyalanish tartibining kesishgan (abab), oʻrama (abba), juftlik (aabb) shakllari koʻproq tarqalgan. Shuningdek, T.ning murabba shaklidagi qofiyalanish tartibi (aaab sssb) ham boʻlib, bu shakl nisbatan kam tarqalgan. “Devonu lugʻatit turk”da misol qilib keltirilgan xalq qoʻshiqlari, asosan, T. bandlardan tarkib topgani uning turkiy xalqlar adabiyotida qadimdan mavjud boʻlganini koʻrsatadi. Mumtoz sheʼriyatimizda T. band murabbaʼ janrida saqlangan boʻlsa, XX asrda u yanada faollashdi. Hozirgi oʻzbek sheʼriyatidagi lirik sheʼrlarning aksariyati T. bandlardan tarkib topgan; 2) toʻrt misradan tarkib topuvchi sheʼr, xalq ogʻzaki ijodi va mumtoz sharq sheʼriyatidagi ruboiynavislik anʼanalarining davomi sifatida hozirgi oʻzbek sheʼriyatida ancha keng tarqalgan sheʼr shakli; shakl jihatidan tasniflanuvchi lirik janr. Mumtoz lirikadagi ruboiy va tuyuqdan farqli oʻlaroq, T. janriga kiritish uchun sheʼrning toʻrt misradan iborat boʻlishi kifoya: unga ruboiy yoki tuyuqqa koʻyilgan kabi vazn, kompozitsiya bilan bogʻliq qatʼiy talablar qoʻyilmaydi. Maʼlumki, aruzda yozilgan har qanday toʻrt misrali sheʼr ham ruboiy boʻla olmaydi, buning uchun sheʼr hazaj bahrining 24 tarmogʻidan birida yozilishi shart. Demak, mantiqan qaralsa, T. aruzda ham, barmoqda ham yozilishi mumkin. Mas., Choʻlponning “XX asr”, “Parcha” nomli hamda “Lola gulning dogʻidur...” deb boshlanuvchi T.lari ramal bahrida yozilgan. Shunga qaramay, yangi oʻzbek sheʼriyatida T.lar, asosan, barmoqda yozilmoqda. Mavzu jihatidan chegaralanmagani, voqelikdan olingan taassurotlar, hayot haqidagi fikr-xulosalarni ixcham, loʻnda ifodalash imkonini bergani uchun T. janri yangi davr sheʼriyatida ham keng ommalashdi. Oʻzbek adabiyotida Oybek, H.Olimjon, M.Shayxzoda, Uygʻun, Shuhrat, Ramz Bobojon, T.Yoʻldosh, A.Oripov, E.Vohidov, R.Parfi, O.Matjon, H.Xudoyberdiyeva kabi shoirlar ijodida T. janrining yaxshi namunalarini uchratish mumkin.

Тўртлик – 1) тўрт мисралик банд тури; катрен, мураббаъ. Т. шеъриятда энг кўп тарқалган банд турларидан саналади. Т. бандда қофияланиш тартибининг кесишган (abab), ўрама (abba), жуфтлик (aabb) шакллари кўпроқ тарқалган. Шунингдек, Т.нинг мурабба шаклидаги қофияланиш тартиби (aaab сссb) ҳам бўлиб, бу шакл нисбатан кам тарқалган. “Девону луғатит турк”да мисол қилиб келтирилган халқ қўшиқлари, асосан, Т. бандлардан таркиб топгани унинг туркий халқлар адабиётида қадимдан мавжуд бўлганини кўрсатади. Мумтоз шеъриятимизда Т. банд мураббаъ жанрида сақланган бўлса, ХХ асрда у янада фаоллашди. Ҳозирги ўзбек шеъриятидаги лирик шеърларнинг аксарияти Т. бандлардан таркиб топган; 2) тўрт мисрадан таркиб топувчи шеър, халқ оғзаки ижоди ва мумтоз шарқ шеъриятидаги рубоийнавислик анъаналарининг давоми сифатида ҳозирги ўзбек шеъриятида анча кенг тарқалган шеър шакли; шакл жиҳатидан таснифланувчи лирик жанр. Мумтоз лирикадаги рубоий ва туюқдан фарқли ўлароқ, Т. жанрига киритиш учун шеърнинг тўрт мисрадан иборат бўлиши кифоя: унга рубоий ёки туюққа кўйилган каби вазн, композиция билан боғлиқ қатъий талаблар қўйилмайди. Маълумки, арузда ёзилган ҳар қандай тўрт мисрали шеър ҳам рубоий бўла олмайди, бунинг учун шеър ҳазаж баҳрининг 24 тармоғидан бирида ёзилиши шарт. Демак, мантиқан қаралса, Т. арузда ҳам, бармоқда ҳам ёзилиши мумкин. Мас., Чўлпоннинг “ХХ аср”, “Парча” номли ҳамда “Лола гулнинг доғидур...” деб бошланувчи Т.лари рамал баҳрида ёзилган. Шунга қарамай, янги ўзбек шеъриятида Т.лар, асосан, бармоқда ёзилмоқда. Мавзу жиҳатидан чегараланмагани, воқеликдан олинган таассуротлар, ҳаёт ҳақидаги фикр-хулосаларни ихчам, лўнда ифодалаш имконини бергани учун Т. жанри янги давр шеъриятида ҳам кенг оммалашди. Ўзбек адабиётида Ойбек, Ҳ.Олимжон, М.Шайхзода, Уйғун, Шуҳрат, Рамз Бобожон, Т.Йўлдош, А.Орипов, Э.Воҳидов, Р.Парфи, О.Матжон, Ҳ.Худойбердиева каби шоирлар ижодида Т. жанрининг яхши намуналарини учратиш мумкин.