Urjuza

Urjuza (ar. ارجوزه – rajazda yozilgan) – masnaviy tipida qofiyalanib, “rajazi musaddas” vaznida yoziluvchi ilmiy sheʼr. Arablarda dastlab yaratilgan barcha sheʼrlar rajaz bahrida boʻlgan, shu bois rajaz atamasi umuman sheʼr maʼnosida ishlatilgan. XI asrda yaratilgan “Devonu lugʻotit turk” muallifi M.Koshgʻariy ham atamani sheʼr maʼnosida qoʻllaydi, uning: “Men bu kitobni maxsus alifbe tartibida hikmatli soʻzlar, sajʼlar, maqollar, rajaz va nasr deb atalgan adabiy parchalar bilan bezadim”, – deb yozishi shuni koʻrsatadi. Aruz imkoniyatlari kengayib, bahrlar koʻpaygach, endi rajaz atamasi umuman sheʼr emas, bahrlardan biri maʼnosida qoʻllana boshlandi. Etimologik jihatdan rajaz atamasi bilan bogʻliq U. termini esa yuqorida zikr etilgan shakl xususiyatlariga ega ilmiy mavzudagi sheʼrni anglata boshladi. Terminning bu maʼnosi U. shaklidagi ilmiy sheʼrlarning ilgari rajazda bitilgan qasidalardan kelib chiqqani bilan izohlanadi. Mas., Ibn Sinoning “Tibbiy urjuza” dostoni, “Tibbiy oʻgitlar haqida urjuza”, “Anatomiyaga doir urjuza” kabi tabobatga oid jami sakkizta asari, XIII asrda yashagan arab tilshunosi Muhammad ibn Molikning arab grammatikasi haqidagi “Alfiyya” (“Ming bayt”) asari, XV asrning ikkinchi yarmida yashagan arab dengizchisi Ahmad ibn Mojidning suvda suzish qoidalariga oid uchta asari shunday U.lardandir. Taʼkidlash joizki, U. boʻlishi uchun asar rajaz bahrida boʻlishi va, albatta, a-a, b-b, v-v tarzida qofiyalanishi shart hisoblangan. Mas., Ibn Sinoning “Tibbiy urjuza” dostonidan keltirilgan quyidagi baytlar shu koʻrinishda qofiyalangan:

Tanada gar paydo boʻlsa qanday maraz,

Tibdan topar davosini har bir araz.

Ilmiy, amaliyga boʻlindi tib avval,

Boʻldi uch narsadan ilmiysi mukammal.

U narsaning biri yetti tabiatdir,

Andin soʻngra kelgan olti zaruratdir.

Уржуза (ар. ارجوزه – ражазда ёзилган) – маснавий типида қофияланиб, “ражази мусаддас” вазнида ёзилувчи илмий шеър. Арабларда дастлаб яратилган барча шеърлар ражаз баҳрида бўлган, шу боис ражаз атамаси умуман шеър маъносида ишлатилган. XI асрда яратилган “Девону луғотит турк” муаллифи М.Кошғарий ҳам атамани шеър маъносида қўллайди, унинг: “Мен бу китобни махсус алифбе тартибида ҳикматли сўзлар, сажълар, мақоллар, ражаз ва наср деб аталган адабий парчалар билан безадим”, – деб ёзиши шуни кўрсатади. Аруз имкониятлари кенгайиб, баҳрлар кўпайгач, энди ражаз атамаси умуман шеър эмас, баҳрлардан бири маъносида қўллана бошланди. Этимологик жиҳатдан ражаз атамаси билан боғлиқ У. термини эса юқорида зикр этилган шакл хусусиятларига эга илмий мавзудаги шеърни англата бошлади. Терминнинг бу маъноси У. шаклидаги илмий шеърларнинг илгари ражазда битилган қасидалардан келиб чиққани билан изоҳланади. Мас., Ибн Синонинг “Тиббий уржуза” достони, “Тиббий ўгитлар ҳақида уржуза”, “Анатомияга доир уржуза” каби табобатга оид жами саккизта асари, XIII асрда яшаган араб тилшуноси Муҳаммад ибн Моликнинг араб грамматикаси ҳақидаги “Алфийя” (“Минг байт”) асари, XV асрнинг иккинчи ярмида яшаган араб денгизчиси Аҳмад ибн Можиднинг сувда сузиш қоидаларига оид учта асари шундай У.лардандир. Таъкидлаш жоизки, У. бўлиши учун асар ражаз баҳрида бўлиши ва, албатта, а-а, б-б, в-в тарзида қофияланиши шарт ҳисобланган. Мас., Ибн Синонинг “Тиббий уржуза” достонидан келтирилган қуйидаги байтлар шу кўринишда қофияланган:

Танада гар пайдо бўлса қандай мараз,

Тибдан топар давосини ҳар бир араз.

Илмий, амалийга бўлинди тиб аввал,

Бўлди уч нарсадан илмийси мукаммал.

У нарсанинг бири етти табиатдир,

Андин сўнгра келган олти заруратдир.