Uslub

Uslub (ar. اسلوب – tartib, usul, yoʻsin, tarz) – poetikaning muhim kategoriyalaridan biri; badiiy asarning u yoki bu tarzdagi shakliy qurilishini belgilovchi umumiy prinsip. U. antropologik, yaʼni ijodkor shaxsi bilan bogʻliq kategoriya sanalib, uning ijodiy individualligini belgilaydi. U.da namoyon boʻluvchi ijodiy individuallik badiiy asarning barcha sathlarida (badiiy matnning tuzilishi – ritorika, badiiy voqelikni yaratish prinsiplari – poetika) birdek koʻzga tashlanadi. Yaʼni U. badiiy shaklning unsuri emas, balki unga xos xususiyatdir. U. asardagi shakl unsurlarining oʻz holicha emas, balki muayyan qonuniyat asosida yaxlitlikka birikishini taʼminlaydi, har bir unsurning butun tarkibidagi mohiyati va funksiyasini belgilaydi. Ilmiy muomalada “Uslub – odam” (J.Byuffon) degan qarashning ommalashishi bejiz emas: asar oʻzida ijodkor shaxsini ifodalar ekan, buni U.da namoyon etadi. Aytaylik, A.Qahhorga xos jumla tuzish, A.Qahhorga xos rivoya, A.Qahhorga xos badiiy detallar funksionalligi, A.Qahhorga xos syujet qurilishi deyilishining boisi shundaki, bularning bari A.Qahhor uslubi bilan, uning ijodiy oʻziga xosligi bilan izohlanadi. Shu bilan birga, adabiyotshunoslikda U. termini individual uslubdan kengroq doirada ham tushuniladi. Maʼlumki, ijodkor faoliyati muayyan bir davrda, adabiy-estetik prinsiplari jihatidan yaqin boʻlgan guruhlar doirasida kechadi, demak, unga xos badiiy asar shaklini belgilovchi prinsiplar bilan boshqa ijodkorlar tayangan prinsiplarda mushtarak jihatlar kuzatilishi tabiiy. Bu esa muayyan adabiy davr U.i (mas., uygʻonish davri U.i), adabiy yoʻnalish U. (mas., klassitsizm U.i, romantizm U.i) haqida gapirish imkonini beradi. Demak, U. faqat ijod jarayoni, konkret ijodkor bilangina emas, maʼlum darajada adabiy jarayon bilan ham bogʻliq kategoriya ekan. Har ikki holda ham U. qator muhim vazifalarni bajaradi. Jumladan, ijod jarayonida U. sanʼatkorni voqelikni yaxlit idrok qilish, hayot materialini (dispozitsiya) yaxlit badiiy sistemaga (kompozitsiya) aylantirishga yoʻnaltiradi. Adabiy jarayonga nisbatan olinsa, U. badiiyatning rivojlanish oʻzanidagi ijodkorni adabiy anʼana bilan bogʻlaydi va shu tariqa, bir tomondan, oʻzida adabiy-badiiy anʼanani tashuvchi, ikkinchi tomondan, uni yangilovchi hodisa sifatida namoyon boʻladi. Shuningdek, badiiy asarning keyingi hayoti, ijtimoiy mavjudligi (ontologiyasi) ham U. bilan belgilanadi. Zero, U. asarni konkret oʻquvchiga moʻljallaydi, badiiy shakl oʻquvchining tafakkur darajasi va estetik didiga mos boʻlishini taʼminlaydi. Bularning bari U. hayot materiali va adabiy anʼanalarga saylab munosabatda boʻladigan, jamiyatning badiiy-estetik talab-ehtiyojlari, umummaʼrifiy va madaniy saviyasi, estetik did darajasi bilan bogʻliq hodisa ekanligini koʻrsatadi.

Услуб (ар. اسلوب – тартиб, усул, йўсин, тарз) – поэтиканинг муҳим категорияларидан бири; бадиий асарнинг у ёки бу тарздаги шаклий қурилишини белгиловчи умумий принцип. У. антропологик, яъни ижодкор шахси билан боғлиқ категория саналиб, унинг ижодий индивидуаллигини белгилайди. У.да намоён бўлувчи ижодий индивидуаллик бадиий асарнинг барча сатҳларида (бадиий матннинг тузилиши – риторика, бадиий воқеликни яратиш принциплари – поэтика) бирдек кўзга ташланади. Яъни У. бадиий шаклнинг унсури эмас, балки унга хос хусусиятдир. У. асардаги шакл унсурларининг ўз ҳолича эмас, балки муайян қонуният асосида яхлитликка бирикишини таъминлайди, ҳар бир унсурнинг бутун таркибидаги моҳияти ва функциясини белгилайди. Илмий муомалада “Услуб – одам” (Ж.Бюффон) деган қарашнинг оммалашиши бежиз эмас: асар ўзида ижодкор шахсини ифодалар экан, буни У.да намоён этади. Айтайлик, А.Қаҳҳорга хос жумла тузиш, А.Қаҳҳорга хос ривоя, А.Қаҳҳорга хос бадиий деталлар функционаллиги, А.Қаҳҳорга хос сюжет қурилиши дейилишининг боиси шундаки, буларнинг бари А.Қаҳҳор услуби билан, унинг ижодий ўзига хослиги билан изоҳланади. Шу билан бирга, адабиётшуносликда У. термини индивидуал услубдан кенгроқ доирада ҳам тушунилади. Маълумки, ижодкор фаолияти муайян бир даврда, адабий-эстетик принциплари жиҳатидан яқин бўлган гуруҳлар доирасида кечади, демак, унга хос бадиий асар шаклини белгиловчи принциплар билан бошқа ижодкорлар таянган принципларда муштарак жиҳатлар кузатилиши табиий. Бу эса муайян адабий давр У.и (мас., уйғониш даври У.и), адабий йўналиш У. (мас., классицизм У.и, романтизм У.и) ҳақида гапириш имконини беради. Демак, У. фақат ижод жараёни, конкрет ижодкор билангина эмас, маълум даражада адабий жараён билан ҳам боғлиқ категория экан. Ҳар икки ҳолда ҳам У. қатор муҳим вазифаларни бажаради. Жумладан, ижод жараёнида У. санъаткорни воқеликни яхлит идрок қилиш, ҳаёт материалини (диспозиция) яхлит бадиий системага (композиция) айлантиришга йўналтиради. Адабий жараёнга нисбатан олинса, У. бадииятнинг ривожланиш ўзанидаги ижодкорни адабий анъана билан боғлайди ва шу тариқа, бир томондан, ўзида адабий-бадиий анъанани ташувчи, иккинчи томондан, уни янгиловчи ҳодиса сифатида намоён бўлади. Шунингдек, бадиий асарнинг кейинги ҳаёти, ижтимоий мавжудлиги (онтологияси) ҳам У. билан белгиланади. Зеро, У. асарни конкрет ўқувчига мўлжаллайди, бадиий шакл ўқувчининг тафаккур даражаси ва эстетик дидига мос бўлишини таъминлайди. Буларнинг бари У. ҳаёт материали ва адабий анъаналарга сайлаб муносабатда бўладиган, жамиятнинг бадиий-эстетик талаб-эҳтиёжлари, умуммаърифий ва маданий савияси, эстетик дид даражаси билан боғлиқ ҳодиса эканлигини кўрсатади.