Varvarizm

Varvarizm (lot. barbaris – oʻzga yurtniki) – oʻzga tildan oʻzlashtirilgan soʻz yoki jumla. Badiiy asar matniga koʻproq qahramonlar nutqini individuallashtirish, davr yoki muhit koloritini aks ettirish kabi maqsadlarda kiritiladi. Oʻzlashtirish qaysi tildan amalga oshganiga qarab, baʼzan V.ning gretsizm, latinizm, germanizm, gallitsizm, polonizm, azianizm kabi koʻrinishlari ham ajratiladi. Oʻzbek adabiyotida V.ning arab, fors, rus tillaridan olingan koʻrinishlari koʻproq uchraydi. Xususan, maktab va madrasa taʼlimida arab va fors tillarining oʻrni katta boʻlgani sababli, XX asr boshlarigacha ulardan olingan soʻzlar juda koʻp qoʻllangan. Mas., A.Qodiriy “Mehrobdan chayon”da yozadi: “Xudoyor muhr bosish asnosi yozilgʻan yorligʻ va nomalarni oʻqutub eshitar, munshilarning eshitilmagan arab va fors soʻzlari orqaliq toʻqugʻan yarim turkiy jumlalariga aksar vaqt tushunmas: “Enalaringʻ arapqa tekkanma?” deb mirzo, muftilarni koyir edi”. Xudoyorxonning koyishi bejiz emas, A.Qodiriy buning sababini izohlash uchun ular insho etgan yorliqni keltiradiki, undan bir parcha budir: “Adoyi hadama asnosi biz amiri vazifa mutlaqalʼinon dorus-saltananing haqqi sharʼiysigʻa xiyonat qilishdin ijtinob, adolatimiz oyinasini danonat gʻuboroti birlan xalador aylashdin parhez, arzi dodi fuqaromiz surʼati istimoʼida ihmol va sustlik koʻrsatmay intishori adolatimiz koʻshishida subhi shom mashgʻul va mabzul, diqqat va eʼtibori qilgʻay deb va yana mazkur ismigʻa yorligʻ maktub boʻlmish itoatigʻa afrodi devonxonamiz maʼmurlar deb, muhri shohonamiz birlan taʼkid va taqrir etdik”. Yozuvchining oʻzi satr osti izohida yorliqning uchdan birini tashkil etuvchi mazkur parchadagi 11 ta soʻz (jami 21 ta) tarjimasini bergan. Holbuki, ularning soni bundan koʻproqni tashkil qilishi ham mumkin edi. XX asrdan boshlab esa tilimizda rus (va rus tili orqali boshqa tillardan kirib kelgan) soʻzlarning faollashuvi kuzatiladiki, jonli soʻzlashuvdagi bu hol adabiyotda ham oʻz aksini topadi. Jumladan, A.Qodiriy yaratgan Kalvak maxzum va Toshpoʻlat tajang, Fitrat yaratgan Pochamir kabi mashhur personajlar nutqida arab-fors soʻzlari qatori yakkam-dukkam ruscha soʻzlar ham qoʻllanadi, bu esa davr jonli soʻzlashuv tiliga xos xususiyatlarni tasavvur etish imkonini beradi. Oʻtgan asrning 30-yillariga kelib sheʼriyatimizda ruscha soʻzlarni qoʻllash “moda”si paydo boʻldiki, bu hol, xususan, kunning dolzarb mavzularida yaratilgan publitsistik ruhdagi sheʼrlarda koʻp uchraydi. Mas., Gʻ.Gʻulom bir sheʼrida yozadi:

Biz kuychilar, proletar –

Mozollangan qoʻllarning

Koʻz nurlari.

Shoir oʻzbekcha qilib “qadoq”, “qadoqli” yoki “qadoq bosgan” deyish oʻrniga “mozollangan” soʻzini ishlatadi. Bu oʻrinda V.ning qoʻllanishi muayyan badiiy-estetik vazifa bajarmaydi, demak, u oddiygina modaga ergashishdan boshqa narsa emas. XX asr 80-yillari nasrida personajlar nutqida V.larning qoʻllanishi ularning maʼnaviy-axloqiy qiyofasini ochish, ular harakatlanayotgan muhit xususiyatlarini aks ettirishga xizmat qildi, manqurtlashayotgan toifaga, davrning ogʻriqli muammolariga munosabatni ifodalash vositalaridan biri sifatida keng foydalanildi (M.M.Doʻst. “Isteʼfo”, E.Aʼzam. “Bayramdan boshqa kunlar” va b.)

Варваризм (лот. barbaris – ўзга юртники) – ўзга тилдан ўзлаштирилган сўз ёки жумла. Бадиий асар матнига кўпроқ қаҳрамонлар нутқини индивидуаллаштириш, давр ёки муҳит колоритини акс эттириш каби мақсадларда киритилади. Ўзлаштириш қайси тилдан амалга ошганига қараб, баъзан В.нинг грецизм, латинизм, германизм, галлицизм, полонизм, азианизм каби кўринишлари ҳам ажратилади. Ўзбек адабиётида В.нинг араб, форс, рус тилларидан олинган кўринишлари кўпроқ учрайди. Хусусан, мактаб ва мадраса таълимида араб ва форс тилларининг ўрни катта бўлгани сабабли, ХХ аср бошларигача улардан олинган сўзлар жуда кўп қўлланган. Мас., А.Қодирий “Меҳробдан чаён”да ёзади: “Худоёр муҳр босиш асноси ёзилған ёрлиғ ва номаларни ўқутуб эшитар, муншиларнинг эшитилмаган араб ва форс сўзлари орқалиқ тўқуған ярим туркий жумлаларига аксар вақт тушунмас: “Эналаринғ арапқа текканма?” деб мирзо, муфтиларни койир эди”. Худоёрхоннинг койиши бежиз эмас, А.Қодирий бунинг сабабини изоҳлаш учун улар иншо этган ёрлиқни келтирадики, ундан бир парча будир: “Адойи ҳадама асноси биз амири вазифа мутлақалъинон дорус-салтананинг ҳаққи шаръийсиға хиёнат қилишдин ижтиноб, адолатимиз ойинасини данонат ғубороти бирлан халадор айлашдин парҳез, арзи доди фуқаромиз суръати истимоъида иҳмол ва сустлик кўрсатмай интишори адолатимиз кўшишида субҳи шом машғул ва мабзул, диққат ва эътибори қилғай деб ва яна мазкур исмиға ёрлиғ мактуб бўлмиш итоатиға афроди девонхонамиз маъмурлар деб, муҳри шоҳонамиз бирлан таъкид ва тақрир этдик”. Ёзувчининг ўзи сатр ости изоҳида ёрлиқнинг учдан бирини ташкил этувчи мазкур парчадаги 11 та сўз (жами 21 та) таржимасини берган. Ҳолбуки, уларнинг сони бундан кўпроқни ташкил қилиши ҳам мумкин эди. ХХ асрдан бошлаб эса тилимизда рус (ва рус тили орқали бошқа тиллардан кириб келган) сўзларнинг фаоллашуви кузатиладики, жонли сўзлашувдаги бу ҳол адабиётда ҳам ўз аксини топади. Жумладан, А.Қодирий яратган Калвак махзум ва Тошпўлат тажанг, Фитрат яратган Почамир каби машҳур персонажлар нутқида араб-форс сўзлари қатори яккам-дуккам русча сўзлар ҳам қўлланади, бу эса давр жонли сўзлашув тилига хос хусусиятларни тасаввур этиш имконини беради. Ўтган асрнинг 30-йилларига келиб шеъриятимизда русча сўзларни қўллаш “мода”си пайдо бўлдики, бу ҳол, хусусан, куннинг долзарб мавзуларида яратилган публицистик руҳдаги шеърларда кўп учрайди. Мас., Ғ.Ғулом бир шеърида ёзади:

Биз куйчилар, пролетар –

Мозолланган қўлларнинг

Кўз нурлари.

Шоир ўзбекча қилиб “қадоқ”, “қадоқли” ёки “қадоқ босган” дейиш ўрнига “мозолланган” сўзини ишлатади. Бу ўринда В.нинг қўлланиши муайян бадиий-эстетик вазифа бажармайди, демак, у оддийгина модага эргашишдан бошқа нарса эмас. ХХ аср 80-йиллари насрида персонажлар нутқида В.ларнинг қўлланиши уларнинг маънавий-ахлоқий қиёфасини очиш, улар ҳаракатланаётган муҳит хусусиятларини акс эттиришга хизмат қилди, манқуртлашаётган тоифага, даврнинг оғриқли муаммоларига муносабатни ифодалаш воситаларидан бири сифатида кенг фойдаланилди (М.М.Дўст. “Истеъфо”, Э.Аъзам. “Байрамдан бошқа кунлар” ва б.)