Yumor

Yumor (ingl. humour – kayfiyat, moyillik) – 1) komiklik turlaridan biri. Badiiy asarda kishilar, voqea-hodisalar ustidan yengil, doʻstona, begʻaraz kulish. Yu.da kulgililik ochiq-oshkora namoyon boʻladi, ammo oshkor kulgi ostida yengil-yelpi hazil, koʻngilxushlik maqsadi emas, jiddiylik mavjud. Yu. oʻz obyektida qisman boʻlsa-da idealga muvofiq jihatlarni koʻradi, uni mukammallashtirish, nuqsonlarini bartaraf qilish, undagi umuminsoniy qimmatga molik jihatlarni yuzaga chiqarish maqsadini koʻzlaydi. Shuning uchun ham Yu.da tanqid ruhi, nuqsonlar ustidan kulish bilan birga xayrixohlik, achinish ham mavjud. Yu.ning qatʼiy chegaralarini belgilash nihoyatda mushkul, shu bois u, koʻpincha, komiklikning satira, kinoya, sarkazm (q.) kabi koʻrinishlari bilan qiyosan tushuntiriladi. Jumladan, manbalarda Yu.ning satiradan farqli oʻlaroq, obyektni toʻla emas, balki uning ayrim jihatlarinigina inkor qilishi taʼkidlanadi. Yu.da kulgi niqobi ostida jiddiylik, kinoyada esa jiddiiylik niqobi ostida kulgi yashiringan boʻladi. Shu qarashlardan kelib chiqib, baʼzan obyektga nisbatan xayrixoh munosabatni Yu.ning belgilovchi xususiyati sifatida koʻrsatish hollari ham bor. Biroq bu qarashga toʻla qoʻshilib boʻlmaydi, chunki Yu.ning emotsional diapazoni gʻoyatda keng boʻlib, u shafqat va hamdardlikdan (Gʻ.Gʻulom. “Mening oʻgʻrigina bolam”) tortib shafqatsiz (A.Qahhor. “Boshsiz odam”), hatto “qora yumor”gacha qamrab oladi. Sarkazm, zakiylik, karikatura kabi komiklik koʻrinishlaridan farqli ravishda, Yu. va satira asar pafosi darajasiga koʻtarilishi mumkin. Yu.ga pafos koʻrinishi sifatida qaralganda, uning idealga butunlay zid boʻlmagan obyektga qaratilgan boʻlishi (G.Pospelov) nazarda tutiladi. Agar yumoristik pafos obyektga maʼnaviy-axloqiy mavqedan yondashsa, satirik pafos obyektning ijtimoiy mavqedan turib inkor qilinishini koʻzda tutadi. XX asr jahon adabiyotida Yu.dagi xayrixohlik, asosan, saqlanib qolgani holda, achinish tuygʻusi susayib borgani kuzatiladi. Mazkur hol, ayniqsa, modernistik va postmodernistik adabiyotlarda yaqqol koʻzga tashlanadiki, ularda “qora yumor” ustuvorroq mavqe tutadi. Bu esa ularning dunyoqarashidan kelib chiquvchi obyektni oʻzgartirish, tuzatish imkonlariga ishonmaslik, bunga umidsiz qarash natijasidir; 2) badiiylik modusi. Yu.ga xos “men – olamda” konsepsiyasiga koʻra, qahramon ijro etayotgan rol uning taqdiri yoki burchi emas, balki bir niqob, xolos. Yumoristik modusdagi eng oliy qadriyat – individuallik, faqat bu individuallik qahramon muttasil almashtirib turuvchi niqob ortida qolib ketadi. Yumorist oʻz vazifasini niqob ortidagi mohiyatni, individuallikni koʻrish va koʻrsatishda deb biladi. Muhimi, boshqa moduslardagi kabi, qahramon yumorist uchun ham oʻzini anglash obyekti, yaʼni muallif qahramon (uning oʻz niqobiga mos dalli-devona qiliq-harakatlari) orqali niqobdan xalos boʻlish yoʻlini “yashab oʻtadi”. Xuddi shu yoʻlni asarni qabul qilish jarayonida oʻquvchi ham bosib oʻtadiki, shu jihatdan subyekt – obyekt – oʻquvchi birligi haqida, demak, badiiylik modusi haqida gapirish mumkin boʻladi. Mas., E.Vohidovning “Donishqishloq latifalari” turkumiga kirgan sheʼrlarning har biri – Matmusaning turli hayotiy holatlardagi “niqob”lari. Bu voqealar – Matmusaning oʻzini namoyon etish, nimalarga qodirligini koʻrsatib qoʻyish, mavjudligini tasdiqlash yoʻlidagi xatti-harakatlari. Lekin mazkur xatti-harakatlarda koʻp nomuvofiqliklar (maqsad bilan imkon, maqsad bilan vosita, daʼvo bilan reallik va h.) kuzatiladiki, qachonki qahramon shuni anglasa, niqobdan xalos boʻlishi va oʻzligiga qaytishi mumkin. E.Vohidov latifalarida Matmusa doim ham niqobdan xalos boʻlmaydi. Lekin shoir niqobdan xalos boʻlish zaruratini anglatadi, yaʼni Matmusa eplay olmagan ishni kitobxon uddalashiga umid qiladi. Shu asosda turkumni oʻqish jarayonida subyekt – obyekt – oʻquvchi birligi taʼminlanadi, “Donishqishloq latifalari” yaxlit holda yumoristik badiiylik modusiga taalluqli boʻladi.

“YANGI ROMAN” – XX asrning 50-yillarida maydonga chiqqan bir qator fransuz yozuvchilari (N.Sarrot, A.Rob Griye va b.)ning roman bobidagi eksperimental izlanishlariga xos xususiyatlarni anglatuvchi shartli termin. Ya.r. tarafdorlari anʼanaviy proza oʻz imkoniyatlarini toʻla sarf etib boʻlgan deb hisoblab, yangicha rivoya yoʻsinini ishlab chiqishga harakat qilganlar. Ya.r. namoyandalarining qarashlari “inson oʻlimi” falsafasiga (A.Fuko) hamohang: ular shaxs tushunchasining oʻzi eskirgan, shuning uchun ham uni anʼanaviy prozadagi kabi markazga qoʻyib tasvirlash, anʼanaviy tarzda badiiy talqin qilishni nooʻrin bilib, qahramonsiz va voqeaband syujetsiz romanlar yaratishni tajriba qiladilar. Anʼanaviy roman, umuman, eposga xos mazkur eng muhim unsurlar Ya.r. namoyandalari tajribalarida tashqi dunyodagi narsalarning xolis va boʻrtiq tasviri, ongosti qatlamlaridagi sirli evrilishlar, mozaika qonuniyati asosida butunlikka birikuvchi fikr-kechinmalar bilan almashtiriladi, rivoya koʻproq essega xos xususiyatlar kasb etadi.

Юмор (ингл. humour – кайфият, мойиллик) – 1) комиклик турларидан бири. Бадиий асарда кишилар, воқеа-ҳодисалар устидан енгил, дўстона, беғараз кулиш. Ю.да кулгилилик очиқ-ошкора намоён бўлади, аммо ошкор кулги остида енгил-елпи ҳазил, кўнгилхушлик мақсади эмас, жиддийлик мавжуд. Ю. ўз объектида қисман бўлса-да идеалга мувофиқ жиҳатларни кўради, уни мукаммаллаштириш, нуқсонларини бартараф қилиш, ундаги умуминсоний қимматга молик жиҳатларни юзага чиқариш мақсадини кўзлайди. Шунинг учун ҳам Ю.да танқид руҳи, нуқсонлар устидан кулиш билан бирга хайрихоҳлик, ачиниш ҳам мавжуд. Ю.нинг қатъий чегараларини белгилаш ниҳоятда мушкул, шу боис у, кўпинча, комикликнинг сатира, киноя, сарказм (қ.) каби кўринишлари билан қиёсан тушунтирилади. Жумладан, манбаларда Ю.нинг сатирадан фарқли ўлароқ, объектни тўла эмас, балки унинг айрим жиҳатларинигина инкор қилиши таъкидланади. Ю.да кулги ниқоби остида жиддийлик, кинояда эса жиддиийлик ниқоби остида кулги яширинган бўлади. Шу қарашлардан келиб чиқиб, баъзан объектга нисбатан хайрихоҳ муносабатни Ю.нинг белгиловчи хусусияти сифатида кўрсатиш ҳоллари ҳам бор. Бироқ бу қарашга тўла қўшилиб бўлмайди, чунки Ю.нинг эмоционал диапазони ғоятда кенг бўлиб, у шафқат ва ҳамдардликдан (Ғ.Ғулом. “Менинг ўғригина болам”) тортиб шафқатсиз (А.Қаҳҳор. “Бошсиз одам”), ҳатто “қора юмор”гача қамраб олади. Сарказм, закийлик, карикатура каби комиклик кўринишларидан фарқли равишда, Ю. ва сатира асар пафоси даражасига кўтарилиши мумкин. Ю.га пафос кўриниши сифатида қаралганда, унинг идеалга бутунлай зид бўлмаган объектга қаратилган бўлиши (Г.Поспелов) назарда тутилади. Агар юмористик пафос объектга маънавий-ахлоқий мавқедан ёндашса, сатирик пафос объектнинг ижтимоий мавқедан туриб инкор қилинишини кўзда тутади. ХХ аср жаҳон адабиётида Ю.даги хайрихоҳлик, асосан, сақланиб қолгани ҳолда, ачиниш туйғуси сусайиб боргани кузатилади. Мазкур ҳол, айниқса, модернистик ва постмодернистик адабиётларда яққол кўзга ташланадики, уларда “қора юмор” устуворроқ мавқе тутади. Бу эса уларнинг дунёқарашидан келиб чиқувчи объектни ўзгартириш, тузатиш имконларига ишонмаслик, бунга умидсиз қараш натижасидир; 2) бадиийлик модуси. Ю.га хос “мен – оламда” концепциясига кўра, қаҳрамон ижро этаётган роль унинг тақдири ёки бурчи эмас, балки бир ниқоб, холос. Юмористик модусдаги энг олий қадрият – индивидуаллик, фақат бу индивидуаллик қаҳрамон муттасил алмаштириб турувчи ниқоб ортида қолиб кетади. Юморист ўз вазифасини ниқоб ортидаги моҳиятни, индивидуалликни кўриш ва кўрсатишда деб билади. Муҳими, бошқа модуслардаги каби, қаҳрамон юморист учун ҳам ўзини англаш объекти, яъни муаллиф қаҳрамон (унинг ўз ниқобига мос далли-девона қилиқ-ҳаракатлари) орқали ниқобдан халос бўлиш йўлини “яшаб ўтади”. Худди шу йўлни асарни қабул қилиш жараёнида ўқувчи ҳам босиб ўтадики, шу жиҳатдан субъект – объект – ўқувчи бирлиги ҳақида, демак, бадиийлик модуси ҳақида гапириш мумкин бўлади. Мас., Э.Воҳидовнинг “Донишқишлоқ латифалари” туркумига кирган шеърларнинг ҳар бири – Матмусанинг турли ҳаётий ҳолатлардаги “ниқоб”лари. Бу воқеалар – Матмусанинг ўзини намоён этиш, нималарга қодирлигини кўрсатиб қўйиш, мавжудлигини тасдиқлаш йўлидаги хатти-ҳаракатлари. Лекин мазкур хатти-ҳаракатларда кўп номувофиқликлар (мақсад билан имкон, мақсад билан восита, даъво билан реаллик ва ҳ.) кузатиладики, қачонки қаҳрамон шуни англаса, ниқобдан халос бўлиши ва ўзлигига қайтиши мумкин. Э.Воҳидов латифаларида Матмуса доим ҳам ниқобдан халос бўлмайди. Лекин шоир ниқобдан халос бўлиш заруратини англатади, яъни Матмуса эплай олмаган ишни китобхон уддалашига умид қилади. Шу асосда туркумни ўқиш жараёнида субъект – объект – ўқувчи бирлиги таъминланади, “Донишқишлоқ латифалари” яхлит ҳолда юмористик бадиийлик модусига тааллуқли бўлади.

“ЯНГИ РОМАН” – ХХ асрнинг 50-йилларида майдонга чиққан бир қатор француз ёзувчилари (Н.Саррот, А.Роб Грийе ва б.)нинг роман бобидаги экспериментал изланишларига хос хусусиятларни англатувчи шартли термин. Я.р. тарафдорлари анъанавий проза ўз имкониятларини тўла сарф этиб бўлган деб ҳисоблаб, янгича ривоя йўсинини ишлаб чиқишга ҳаракат қилганлар. Я.р. намояндаларининг қарашлари “инсон ўлими” фалсафасига (А.Фуко) ҳамоҳанг: улар шахс тушунчасининг ўзи эскирган, шунинг учун ҳам уни анъанавий прозадаги каби марказга қўйиб тасвирлаш, анъанавий тарзда бадиий талқин қилишни ноўрин билиб, қаҳрамонсиз ва воқеабанд сюжетсиз романлар яратишни тажриба қиладилар. Анъанавий роман, умуман, эпосга хос мазкур энг муҳим унсурлар Я.р. намояндалари тажрибаларида ташқи дунёдаги нарсаларнинг холис ва бўртиқ тасвири, онгости қатламларидаги сирли эврилишлар, мозаика қонунияти асосида бутунликка бирикувчи фикр-кечинмалар билан алмаштирилади, ривоя кўпроқ эссега хос хусусиятлар касб этади.