Yechim

Yechim – syujet unsuri; epik yoki dramatik asar asosida yotgan asosiy voqealar rivojining yakuni, ularning nihoyasida qahramonlar ruhiyatida, taqdirida yuzaga kelgan holatni, personajlar orasidagi konfliktning yechimini bayon etuvchi syujet qismi. Ye.da konfliktli holat, qahramonlar orasidagi ziddiyatlar oʻzining badiiy yechimini topadi. Biroq bu qatʼiy qoida emas. Koʻplab asarlarda Ye.dan soʻng ham ziddiyatlar, qahramonlar taqdiridagi chigalliklar hal qilinmaganicha qolaveradiki, bu oʻquvchini oʻylashga, mushohada qilishga undaydi. Yaʼni tom maʼnodagi Ye.ning mavjud emasligi asarning taʼsir kuchini, oʻquvchining ijodiy faolligini oshirishga xizmat qiluvchi usulga aylanadi. Mas., P.Qodirovning “Erk”, O.Yoqubovning “Matluba”, “Qanot juft boʻladi”, X.Sultonovning “Saodat sohili” kabi qissalarida shunday. Demak, Ye.ni asardagi konflikt (va u orqali qoʻyilgan problema)ning yechimi sifatida emas, balki undagi voqealar rivojining yakuni, natijasi sifatida tushunish toʻgʻriroqdir. Ye. turli tipdagi syujetlarda turli darajada namoyon boʻladi. Arastu taʼbiricha, “boshlanishi, oʻrtasi va oxiri” boʻlgan konsentrik (q. syujet) syujetli, tugundan Ye.ga tomon rivojlanib boruvchi oʻzaro sabab-natija munosabati asosida bogʻlangan voqealar silsilasidan iborat syujet asosiga qurilgan asarlarda Ye., yaʼni “tugunning yechimi” boʻlgan voqeaning oxiri yaqqol koʻzga tashlanadi. Ayni paytda, adabiyotda xronikali (q. syujet), Arastu taʼbiricha, episodik syujetga qurilgan asarlar ham keng tarqalgan boʻlib, ularda Ye. yaqqol koʻzga tashlanmaydi. Aniqrogʻi, bunday asardagi har bir epizod oʻz Ye.iga ega boʻladi, epizodlar orasida esa sabab-natija munosabati emas, davriy munosabat yotadi. Mas., “Oʻtgan kunlar” romanida birinchi epizodning Ye.i – Otabekning uylanishi, ikkinchi epizodniki – Otabekning gʻanimlarini yer bilan yakson qilishi, uchinchi epizodning Ye.i – Kumushning oʻlimi. Asarda syujetning xronikalilik darajasi ortgani sari syujet Ye.i xiralashib boradi, yaʼni endi undagi “tugunning yechimi” maʼnosi yoʻqolib, “voqealarning oxiri” maʼnosi boʻrtadi. Mas., P.Qodirovning “Yulduzli tunlar” romani.

Ечим – сюжет унсури; эпик ёки драматик асар асосида ётган асосий воқеалар ривожининг якуни, уларнинг ниҳоясида қаҳрамонлар руҳиятида, тақдирида юзага келган ҳолатни, персонажлар орасидаги конфликтнинг ечимини баён этувчи сюжет қисми. Е.да конфликтли ҳолат, қаҳрамонлар орасидаги зиддиятлар ўзининг бадиий ечимини топади. Бироқ бу қатъий қоида эмас. Кўплаб асарларда Е.дан сўнг ҳам зиддиятлар, қаҳрамонлар тақдиридаги чигалликлар ҳал қилинмаганича қолаверадики, бу ўқувчини ўйлашга, мушоҳада қилишга ундайди. Яъни том маънодаги Е.нинг мавжуд эмаслиги асарнинг таъсир кучини, ўқувчининг ижодий фаоллигини оширишга хизмат қилувчи усулга айланади. Мас., П.Қодировнинг “Эрк”, О.Ёқубовнинг “Матлуба”, “Қанот жуфт бўлади”, Х.Султоновнинг “Саодат соҳили” каби қиссаларида шундай. Демак, Е.ни асардаги конфликт (ва у орқали қўйилган проблема)нинг ечими сифатида эмас, балки ундаги воқеалар ривожининг якуни, натижаси сифатида тушуниш тўғрироқдир. Е. турли типдаги сюжетларда турли даражада намоён бўлади. Арасту таъбирича, “бошланиши, ўртаси ва охири” бўлган концентрик (қ. сюжет) сюжетли, тугундан Е.га томон ривожланиб борувчи ўзаро сабаб-натижа муносабати асосида боғланган воқеалар силсиласидан иборат сюжет асосига қурилган асарларда Е., яъни “тугуннинг ечими” бўлган воқеанинг охири яққол кўзга ташланади. Айни пайтда, адабиётда хроникали (қ. сюжет), Арасту таъбирича, эписодик сюжетга қурилган асарлар ҳам кенг тарқалган бўлиб, уларда Е. яққол кўзга ташланмайди. Аниқроғи, бундай асардаги ҳар бир эпизод ўз Е.ига эга бўлади, эпизодлар орасида эса сабаб-натижа муносабати эмас, даврий муносабат ётади. Мас., “Ўтган кунлар” романида биринчи эпизоднинг Е.и – Отабекнинг уйланиши, иккинчи эпизодники – Отабекнинг ғанимларини ер билан яксон қилиши, учинчи эпизоднинг Е.и – Кумушнинг ўлими. Асарда сюжетнинг хроникалилик даражаси ортгани сари сюжет Е.и хиралашиб боради, яъни энди ундаги “тугуннинг ечими” маъноси йўқолиб, “воқеаларнинг охири” маъноси бўртади. Мас., П.Қодировнинг “Юлдузли тунлар” романи.