Zihof

Zihof (ar. زحاف – oʻzgargan, aslidan uzoqlashgan, chetlashgan, joyidan qoʻzgʻolgan) – aruz sheʼr tizimi asosini tashkil qiluvchi 8 aslning sifat yoki miqdor jihatidan turli oʻzgarishlarga uchrashi. Asllarning Z.ga uchrashi natijasida ularning turli tarmoqlari – furuʼlar hosil boʻladi. Asllar uch xil yoʻl bilan Z.ga uchrashi mumkin: 1) hijolarning miqdor jihatdan oʻzgarishi. Bunda rukn tarkibidagi hijolar soni oʻzgaradi, yaʼni asosan, rukn tarkibidan bir yoki bir necha hijo tushib qoladi. Mas., foilotun aslining hazf Z.iga uchrashi natijasida oxirgi choʻziq hijo (tun) tushib qoladi va foilun (mahzuf) furuʼsi hosil boʻladi; 2) hijolarning sifat jihatdan oʻzgarishi. Bunda rukn tarkibidagi hijolar sifati oʻzgaradi, yaʼni choʻziq hijo qisqa yoki oʻta choʻziq hijoga, qisqa hijo choʻziq yoki oʻta choʻziq hijoga, oʻta choʻziq hijo qisqa yoki choʻziq hijoga aylanadi. Mas., mafoiylun aslining kaff Z.iga uchrashi natijasida oxirgi choʻziq hijo (lun) qisqa hijoga aylanadi va mafoiylu furuʼsi (makfuf) hosil boʻladi; 3) rukn tarkibidagi hijolar bir paytning oʻzida ham miqdor, ham sifat jihatdan oʻzgarishga uchraydi, yaʼni rukn tarkibidagi bir yoki bir nechta hijo tushirilib, qolgan hijolardan birida sifat oʻzgarishi yuz beradi. Mas., mafoiylun aslining qasr Z.iga uchrashi natijasida oxirgi choʻziq hijo (lun) tushirilib, undan oldingi choʻziq hijo (iy) oʻta choʻziq hijoga (iyl) aylanadi va mafoiyl furuʼsi (maqsur) hosil boʻladi.

Зиҳоф (ар. زحاف – ўзгарган, аслидан узоқлашган, четлашган, жойидан қўзғолган) – аруз шеър тизими асосини ташкил қилувчи 8 аслнинг сифат ёки миқдор жиҳатидан турли ўзгаришларга учраши. Аслларнинг З.га учраши натижасида уларнинг турли тармоқлари – фуруълар ҳосил бўлади. Асллар уч хил йўл билан З.га учраши мумкин: 1) ҳижоларнинг миқдор жиҳатдан ўзгариши. Бунда рукн таркибидаги ҳижолар сони ўзгаради, яъни асосан, рукн таркибидан бир ёки бир неча ҳижо тушиб қолади. Мас., фоилотун аслининг ҳазф З.ига учраши натижасида охирги чўзиқ ҳижо (тун) тушиб қолади ва фоилун (маҳзуф) фуруъси ҳосил бўлади; 2) ҳижоларнинг сифат жиҳатдан ўзгариши. Бунда рукн таркибидаги ҳижолар сифати ўзгаради, яъни чўзиқ ҳижо қисқа ёки ўта чўзиқ ҳижога, қисқа ҳижо чўзиқ ёки ўта чўзиқ ҳижога, ўта чўзиқ ҳижо қисқа ёки чўзиқ ҳижога айланади. Мас., мафоийлун аслининг кафф З.ига учраши натижасида охирги чўзиқ ҳижо (лун) қисқа ҳижога айланади ва мафоийлу фуруъси (макфуф) ҳосил бўлади; 3) рукн таркибидаги ҳижолар бир пайтнинг ўзида ҳам миқдор, ҳам сифат жиҳатдан ўзгаришга учрайди, яъни рукн таркибидаги бир ёки бир нечта ҳижо туширилиб, қолган ҳижолардан бирида сифат ўзгариши юз беради. Мас., мафоийлун аслининг қаср З.ига учраши натижасида охирги чўзиқ ҳижо (лун) туширилиб, ундан олдинги чўзиқ ҳижо (ий) ўта чўзиқ ҳижога (ийл) айланади ва мафоийл фуруъси (мақсур) ҳосил бўлади.