Zulqavofiʼ

Zulqavofiʼ (ar. ذوالقوافي – uch va undan ortiq qofiyali) – qofiya bilan bogʻliq sheʼr sanʼatlaridan biri, bayt tarkibida uch yoki undan ortiq qofiyadosh soʻzlar juftligini keltirish. Z. ritmni ayricha taʼkidlash orqali baytga oʻziga xos musiqiylik, xushohanglik baxsh etadi. Navoiyning “Layli va Majnun” dostonidan olingan quyidagi bayt Z.ga yaxshi misol:

Har qissada shukr sol tilimga,

Har gʻussada sabr ber ilimga.

Mazkur baytda “tilimga – ilimga” juftligi asosiy qofiya boʻlsa, “shukr – sabr” va “qissa – gʻussa” juftliklari ham oʻzaro qofiyalanib kelmoqda. Z.ni tarseʼdan farqlash kerak (q. tarseʼ). Yaʼni tarseʼda misralardagi barcha soʻzlar oʻzaro qofiyadosh boʻladi, Z.da esa keltirilgan baytdagi kabi (sol – ber) bir yoki bir necha qofiyadosh boʻlmagan juftliklar qolishi mumkin.

Зулқавофиъ (ар. ذوالقوافي – уч ва ундан ортиқ қофияли) – қофия билан боғлиқ шеър санъатларидан бири, байт таркибида уч ёки ундан ортиқ қофиядош сўзлар жуфтлигини келтириш. З. ритмни айрича таъкидлаш орқали байтга ўзига хос мусиқийлик, хушоҳанглик бахш этади. Навоийнинг “Лайли ва Мажнун” достонидан олинган қуйидаги байт З.га яхши мисол:

Ҳар қиссада шукр сол тилимга,

Ҳар ғуссада сабр бер илимга.

Мазкур байтда “тилимга – илимга” жуфтлиги асосий қофия бўлса, “шукр – сабр” ва “қисса – ғусса” жуфтликлари ҳам ўзаро қофияланиб келмоқда. З.ни тарсеъдан фарқлаш керак (қ. тарсеъ). Яъни тарсеъда мисралардаги барча сўзлар ўзаро қофиядош бўлади, З.да эса келтирилган байтдаги каби (сол – бер) бир ёки бир неча қофиядош бўлмаган жуфтликлар қолиши мумкин.