Adabiy tanqid

Adabiy tanqid (ar. نقد - muhokama qilish, saralash) – adabiyotshunoslikning asosiy sohalaridan biri. A.t. hozirgi adabiy jarayon muammolarini oʻrganish, yangi paydo boʻlgan asarlarni bugungi kun nuqtai nazaridan gʻoyaviy-badiiy tahlil va talqin etish, baholashni maqsad qilib qoʻyadi. A.t. adabiyotshunoslikning operativ, joriy adabiy jarayonga bevosita aralashadigan sohasidir. Aytish kerakki, A.t.ni adabiyotshunoslikning tarkibiy qismi sifatida tushunish umumeʼtirofga molik qarash emas. Ayrim mutaxassislar A.t.ni adabiyotshunoslik ilmining tarkibiy qismi emas, balki adabiy yoki publitsistik ijodning bir turi deb hisoblaydilar. Bu narsa A.t.ning oʻzigagina xos, adabiyotshunoslikning boshqa sohalaridan farqlanuvchi xususiyatlari bilan izohlanadi. A.t. oʻzida adabiyotshunoslik ilmi, badiiy adabiyot va publitsistikaga xos jihatlarni uygʻunlashtiradi. Avvalo, adabiy-tanqidiy asar faqat ilmiy doiralarga emas, balki keng auditoriyaga moʻljallab yoziladi. Unda adabiy asar bahona kunning dolzarb ijtimoiy-siyosiy, maʼnaviy-maʼrifiy masalalaridan ham bahs etiladi. Shunga koʻra, uning tili – ilmiy-ommabop til. Boz ustiga, badiiy asar haqida soʻz borarkan, tanqidchi faqat tushunchalar vositasida emas, baʼzan obrazli tafakkur unsurlari bilan ham fikrlaydi; mantiqiygina emas, hissiy mushohadalarga ham tayanadi. Badiiy asar haqida fikr yuritayotgan, uni bugungi kun nuqtai nazaridan baholayotgan tanqidchi oʻquvchi ommaga bevosita taʼsir qilishni ham koʻzda tutadi. Ayni paytda, badiiy asarni tahlil qilayotgan tanqidchining fikrlari adabiyot nazariyasiga, adabiyotshunoslik ilmining yutuqlariga asoslanadi. Bularning bari A.t.ni adabiyotshunoslik, badiiy adabiyot va publitsistika oraligʻidagi hodisaga aylantiradi.

Адабий танқид (ар. نقد - муҳокама қилиш, саралаш) – адабиётшуносликнинг асосий соҳаларидан бири. А.т. ҳозирги адабий жараён муаммоларини ўрганиш, янги пайдо бўлган асарларни бугунги кун нуқтаи назаридан ғоявий-бадиий таҳлил ва талқин этиш, баҳолашни мақсад қилиб қўяди. А.т. адабиётшуносликнинг оператив, жорий адабий жараёнга бевосита аралашадиган соҳасидир. Айтиш керакки, А.т.ни адабиётшуносликнинг таркибий қисми сифатида тушуниш умумэътирофга молик қараш эмас. Айрим мутахассислар А.т.ни адабиётшунослик илмининг таркибий қисми эмас, балки адабий ёки публицистик ижоднинг бир тури деб ҳисоблайдилар. Бу нарса А.т.нинг ўзигагина хос, адабиётшуносликнинг бошқа соҳаларидан фарқланувчи хусусиятлари билан изоҳланади. А.т. ўзида адабиётшунослик илми, бадиий адабиёт ва публицистикага хос жиҳатларни уйғунлаштиради. Аввало, адабий-танқидий асар фақат илмий доираларга эмас, балки кенг аудиторияга мўлжаллаб ёзилади. Унда адабий асар баҳона куннинг долзарб ижтимоий-сиёсий, маънавий-маърифий масалаларидан ҳам баҳс этилади. Шунга кўра, унинг тили – илмий-оммабоп тил. Боз устига, бадиий асар ҳақида сўз бораркан, танқидчи фақат тушунчалар воситасида эмас, баъзан образли тафаккур унсурлари билан ҳам фикрлайди; мантиқийгина эмас, ҳиссий мушоҳадаларга ҳам таянади. Бадиий асар ҳақида фикр юритаётган, уни бугунги кун нуқтаи назаридан баҳолаётган танқидчи ўқувчи оммага бевосита таъсир қилишни ҳам кўзда тутади. Айни пайтда, бадиий асарни таҳлил қилаётган танқидчининг фикрлари адабиёт назариясига, адабиётшунослик илмининг ютуқларига асосланади. Буларнинг бари А.т.ни адабиётшунослик, бадиий адабиёт ва публицистика оралиғидаги ҳодисага айлантиради.