Adabiy taʼsir

Adabiy taʼsir (ruschadan kalka: “literaturnoye vliyaniye”) – adabiy jarayonda tabiiy ravishda va qonuniyat maqomida mavjud boʻlgan, badiiy tafakkur rivojida muhim ahamiyatga molik hodisa. A.t. adabiy-badiiy hodisalarning zamon va makondan qatʼi nazar, oʻzaro aloqada yashashi oqibati oʻlaroq voqe boʻladi. Demak, A.t. bitta milliy adabiyot yoki adabiyotlararo aloqalar, bir davr adabiyoti yoki turli davrlar adabiyoti doirasida ham kuzatiladi. Shunga koʻra, A.t.ning koʻlami va darajasi turlicha (umumiy va shaxsiy) boʻlib, ular bir qator omillarga bogʻliqdir. Deylik, turli xalqlarning yashash hududi, turmush tarzi, eʼtiqodi kabi omillardagi mushtaraklik (mas., forsiy va turkiy adabiyotlar) yoki muayyan tarixiy sharoitda turli xalqlar orasidagi oʻzaro iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqalarning kuchayishi (mas., rus adabiyoti bilan oʻzbek adabiyoti) bir milliy adabiyot tajribalarining boshqa bir milliy adabiyot tomonidan ijodiy oʻzlashtirilishiga olib keladi. Milliy adabiyotlar doirasida kechuvchi A.t. bilan bir qatorda shaxsiy A.t. ham borki, ahamiyati jihatidan u avvalgisidan aslo kam emas. Har qanday ijodkor faoliyatining ilk bosqichida salaflarning muayyan taʼsiri mavjudki, bu oʻsha ijodkorning shakllanishida, uning oʻz ijodiy individualligiga ega boʻlishida muhim ahamiyatga egadir. Maʼlumki, A.Qahhor ijodida, ayniqsa, uning ilk hikoyalarida rus adibi A.P.Chexov asarlarining taʼsiri yaqqol seziladi. Chinakam isteʼdod egasi sifatida A.Qahhor salafiga ijodiy ergashish bosqichidan u bilan ijodiy musobaqalashish darajasiga koʻtarila oldi, rus adibi qoʻllagan usul va vositalarni milliy adabiyot anʼanalari bilan omixtalashtirib, ularni milliy adabiyotimiz zaminida koʻkartira bildi, shu tufayli ham oʻzbek hikoyachiligining tan olingan ustasi maqomiga erishdi. Ayni chogʻda, A.Qahhor ijodida N.V.Gogol, I.Turgenev, J.London, O’Genri kabi adiblarning ham turli darajadagi taʼsiri seziladi: Gogol taʼsiri koʻproq uslubda, voqelikka kinoyali munosabatda; I.Turgenev va O’Genri taʼsiri ayrim hikoyalarning, J.London taʼsiri esa “Sarob” romanining ichki strukturasida koʻzga tashlanadi. Bundan ayon boʻladiki, ulkan isteʼdod egalari yaratgan asarlarning taʼsiri keyingi avlodlar ijodida turli darajada namoyon boʻladi. Mas., Alisher Navoiy ijodining taʼsiri mumtoz sheʼriyatimizning undan keyin qalam tebratgan deyarli barcha namoyandalari ijodida seziladi. Deylik, Munis va Ogahiy ijodida bu taʼsir boʻrtib koʻzga tashlansa, boshqa ijodkorlarda yaqqol koʻrinuvchi taʼsir alomatlari kamroq. Shu bilan birga, oʻzbek sheʼriyatida Navoiy dahosi taʼsiridan butkul xoli ijodkorni koʻrsatish mushkul. Chunki Navoiy singari ulkan daholar millat ruhiyatiga, milliy badiiy tafakkurga batamom singib ketadi – oʻziga xos atmosferaga aylanadiki, oʻsha atmosferadan nafas olganki ijodkor undan naflangan boʻladi. Demak, shundan kelib chiqqan holda A.t.ning bevosita va bilvosita koʻrinishlari haqida ham gapirish mumkin ekan.

Umuman olganda, adabiy aloqalar va ularning hosilasi boʻlmish A.t. adabiyot taraqqiyotida ijobiy hodisa sanaladi. Adabiy aloqa va A.t. tufayli u yoki bu milliy adabiyot taraqqiyotida sezilarli sifat oʻzgarishlari, keskin siljishlar kuzatilishi mumkin. Buni, mas., XX asr boshlaridagi oʻzbek adabiyoti misolida, yangi oʻzbek adabiyotining shakllanishida kuzatish mumkin. Oʻzbek adabiyoti jahondagi ilgʻor adabiyotlar asrlar davomida yetib kelgan darajaga qisqa vaqt ichida koʻtarila oldi. Birgina oʻzbek romanchiligi misolida qarasak ham, adabiyotimizda XX asrning I choragida qaror topgan romanchilik qisqa vaqt ichida jahon romanchiligi bilan boʻylasha oladigan darajaga yetganini, bunda boy milliy anʼanalar bilan birga adabiy aloqalar va A.t.ning juda katta oʻrni borligini koʻrish mumkin. Chunki oʻzbek romannavislari uchun jahon romanchiligining tayyor tajriba maktabi mavjud boʻlib, ular bundan milliy adabiy anʼanalarimiz zaminida samarali foydalana bildilar.

Адабий таъсир (русчадан калька: “литературное влияние”) – адабий жараёнда табиий равишда ва қонуният мақомида мавжуд бўлган, бадиий тафаккур ривожида муҳим аҳамиятга молик ҳодиса. А.т. адабий-бадиий ҳодисаларнинг замон ва макондан қатъи назар, ўзаро алоқада яшаши оқибати ўлароқ воқе бўлади. Демак, А.т. битта миллий адабиёт ёки адабиётлараро алоқалар, бир давр адабиёти ёки турли даврлар адабиёти доирасида ҳам кузатилади. Шунга кўра, А.т.нинг кўлами ва даражаси турлича (умумий ва шахсий) бўлиб, улар бир қатор омилларга боғлиқдир. Дейлик, турли халқларнинг яшаш ҳудуди, турмуш тарзи, эътиқоди каби омиллардаги муштараклик (мас., форсий ва туркий адабиётлар) ёки муайян тарихий шароитда турли халқлар орасидаги ўзаро иқтисодий, сиёсий ва маданий алоқаларнинг кучайиши (мас., рус адабиёти билан ўзбек адабиёти) бир миллий адабиёт тажрибаларининг бошқа бир миллий адабиёт томонидан ижодий ўзлаштирилишига олиб келади. Миллий адабиётлар доирасида кечувчи А.т. билан бир қаторда шахсий А.т. ҳам борки, аҳамияти жиҳатидан у аввалгисидан асло кам эмас. Ҳар қандай ижодкор фаолиятининг илк босқичида салафларнинг муайян таъсири мавжудки, бу ўша ижодкорнинг шаклланишида, унинг ўз ижодий индивидуаллигига эга бўлишида муҳим аҳамиятга эгадир. Маълумки, А.Қаҳҳор ижодида, айниқса, унинг илк ҳикояларида рус адиби А.П.Чехов асарларининг таъсири яққол сезилади. Чинакам истеъдод эгаси сифатида А.Қаҳҳор салафига ижодий эргашиш босқичидан у билан ижодий мусобақалашиш даражасига кўтарила олди, рус адиби қўллаган усул ва воситаларни миллий адабиёт анъаналари билан омихталаштириб, уларни миллий адабиётимиз заминида кўкартира билди, шу туфайли ҳам ўзбек ҳикоячилигининг тан олинган устаси мақомига эришди. Айни чоғда, А.Қаҳҳор ижодида Н.В.Гоголь, И.Тургенев, Ж.Лондон, О’Генри каби адибларнинг ҳам турли даражадаги таъсири сезилади: Гоголь таъсири кўпроқ услубда, воқеликка кинояли муносабатда; И.Тургенев ва О’Генри таъсири айрим ҳикояларнинг, Ж.Лондон таъсири эса “Сароб” романининг ички структурасида кўзга ташланади. Бундан аён бўладики, улкан истеъдод эгалари яратган асарларнинг таъсири кейинги авлодлар ижодида турли даражада намоён бўлади. Мас., Алишер Навоий ижодининг таъсири мумтоз шеъриятимизнинг ундан кейин қалам тебратган деярли барча намояндалари ижодида сезилади. Дейлик, Мунис ва Огаҳий ижодида бу таъсир бўртиб кўзга ташланса, бошқа ижодкорларда яққол кўринувчи таъсир аломатлари камроқ. Шу билан бирга, ўзбек шеъриятида Навоий даҳоси таъсиридан буткул холи ижодкорни кўрсатиш мушкул. Чунки Навоий сингари улкан даҳолар миллат руҳиятига, миллий бадиий тафаккурга батамом сингиб кетади – ўзига хос атмосферага айланадики, ўша атмосферадан нафас олганки ижодкор ундан нафланган бўлади. Демак, шундан келиб чиққан ҳолда А.т.нинг бевосита ва билвосита кўринишлари ҳақида ҳам гапириш мумкин экан.

Умуман олганда, адабий алоқалар ва уларнинг ҳосиласи бўлмиш А.т. адабиёт тараққиётида ижобий ҳодиса саналади. Адабий алоқа ва А.т. туфайли у ёки бу миллий адабиёт тараққиётида сезиларли сифат ўзгаришлари, кескин силжишлар кузатилиши мумкин. Буни, мас., ХХ аср бошларидаги ўзбек адабиёти мисолида, янги ўзбек адабиётининг шаклланишида кузатиш мумкин. Ўзбек адабиёти жаҳондаги илғор адабиётлар асрлар давомида етиб келган даражага қисқа вақт ичида кўтарила олди. Биргина ўзбек романчилиги мисолида қарасак ҳам, адабиётимизда ХХ асрнинг I чорагида қарор топган романчилик қисқа вақт ичида жаҳон романчилиги билан бўйлаша оладиган даражага етганини, бунда бой миллий анъаналар билан бирга адабий алоқалар ва А.т.нинг жуда катта ўрни борлигини кўриш мумкин. Чунки ўзбек романнавислари учун жаҳон романчилигининг тайёр тажриба мактаби мавжуд бўлиб, улар бундан миллий адабий анъаналаримиз заминида самарали фойдалана билдилар.