Adabiy yoʻnalish

Adabiy yoʻnalish (ruschadan kalka: “literaturnoye napravleniye”, “literaturnoye techeniye”) – adabiy jarayon bilan bogʻliq kategoriya. A.y. tushunchasi hayotni badiiy aks ettirish prinsiplari, metod va uslub tushunchalari bilan bevosita bogʻliq, u badiiy tafakkur tarzi, metod va uslub kesishgan nuqtada yuzaga keladi. Muayyan davrda yashagan bir qator ijodkorlar yaratgan koʻplab asarlarda tipologik umumiylik mavjud. Tipologik umumiylik hayot materialini tanlash, uni badiiy idrok qilish va baholash prinsiplarida, asarlarning badiiy shakl xususiyatlari, uslubiy jihatlarida oʻzini namoyon etadi. Uzluksiz adabiy jarayonning muayyan bosqichlarida kuzatiluvchi badiiy ijodning gʻoyaviy-estetik tamoyillari asosidagi umumiylik A.y. haqida gapirish imkonini beradi. A.y. adabiy jarayonning, badiiy tafakkur tarraqqiyotining maʼlum bir bosqichini nazariy jihatdan umumlashtirish orqali uning mohiyatini anglash imkonini beradi. Ayni paytda, adabiyot taraqqiyoti, badiiy tafakkurning rivojlanish tamoyillari A.y.lar almashinuvi, ular orasidagi kurashda ochiq namoyon boʻladiki, shu jihatdan A.y. adabiy jarayonni oʻrganishdagi muhim adabiy-estetik kategoriya sanaladi. Mas., Yevropa adabiyotida klassitsizm yoʻnalishining gʻoyaviy-estetik prinsiplari bilan ziddiyat, bir tomondan, barokko, ikkinchi tomondan, maʼrifatparvarlik realizmini maydonga chiqardi, oʻz navbatida, keyincha xuddi shunday ziddiyatlar asosida romantizm va tanqidiy realizm yoʻnalishlari yuzaga keldi. Adabiyot taraqqiyotidagi vorisiylik qonuniyatiga koʻra, har bir A.y. kurtaklari avvalgilari bagʻrida yetiladi. Deylik, klassitsizm bagʻrida ham maʼrifatparvarlik realizmiga, ham sentimentalizmga xos unsurlar mavjud edi, keyingi yoʻnalishga mansub ijodkorlar ulardan maʼqulini olib, maʼqul kelmaganini inkor qilgan holda oʻz gʻoyaviy-estetik prinsiplarini qaror toptirishga intildilarki, bu badiiy tafakkur rivojiga (undagi siljish, oʻzgarishga) asos boʻldi.

Adabiyotshunoslikda A.y. istilohini qoʻllashda turlichalik kuzatiladi: baʼzan u adabiy oqim atamasiga, baʼzan esa metod tushunchasiga sinonim sifatida ishlatiladi. Mas., klassitsizmni metod, barokko yoki sentimentalizmni oqim, romantizmni esa adabiyot taraqqiyotidagi bosqich deb qarash hollari borki, mohiyatan bir xil adabiy hodisalarning turli atamalar bilan nomlanishi chalkashliklar keltirib chiqaradi.

Адабий йўналиш (русчадан калька: “литературное направление”, “литературное течение”) – адабий жараён билан боғлиқ категория. А.й. тушунчаси ҳаётни бадиий акс эттириш принциплари, метод ва услуб тушунчалари билан бевосита боғлиқ, у бадиий тафаккур тарзи, метод ва услуб кесишган нуқтада юзага келади. Муайян даврда яшаган бир қатор ижодкорлар яратган кўплаб асарларда типологик умумийлик мавжуд. Типологик умумийлик ҳаёт материалини танлаш, уни бадиий идрок қилиш ва баҳолаш принципларида, асарларнинг бадиий шакл хусусиятлари, услубий жиҳатларида ўзини намоён этади. Узлуксиз адабий жараённинг муайян босқичларида кузатилувчи бадиий ижоднинг ғоявий-эстетик тамойиллари асосидаги умумийлик А.й. ҳақида гапириш имконини беради. А.й. адабий жараённинг, бадиий тафаккур тарраққиётининг маълум бир босқичини назарий жиҳатдан умумлаштириш орқали унинг моҳиятини англаш имконини беради. Айни пайтда, адабиёт тараққиёти, бадиий тафаккурнинг ривожланиш тамойиллари А.й.лар алмашинуви, улар орасидаги курашда очиқ намоён бўладики, шу жиҳатдан А.й. адабий жараённи ўрганишдаги муҳим адабий-эстетик категория саналади. Мас., Европа адабиётида классицизм йўналишининг ғоявий-эстетик принциплари билан зиддият, бир томондан, барокко, иккинчи томондан, маърифатпарварлик реализмини майдонга чиқарди, ўз навбатида, кейинча худди шундай зиддиятлар асосида романтизм ва танқидий реализм йўналишлари юзага келди. Адабиёт тараққиётидаги ворисийлик қонуниятига кўра, ҳар бир А.й. куртаклари аввалгилари бағрида етилади. Дейлик, классицизм бағрида ҳам маърифатпарварлик реализмига, ҳам сентиментализмга хос унсурлар мавжуд эди, кейинги йўналишга мансуб ижодкорлар улардан маъқулини олиб, маъқул келмаганини инкор қилган ҳолда ўз ғоявий-эстетик принципларини қарор топтиришга интилдиларки, бу бадиий тафаккур ривожига (ундаги силжиш, ўзгаришга) асос бўлди.

Адабиётшуносликда А.й. истилоҳини қўллашда турличалик кузатилади: баъзан у адабий оқим атамасига, баъзан эса метод тушунчасига синоним сифатида ишлатилади. Мас., классицизмни метод, барокко ёки сентиментализмни оқим, романтизмни эса адабиёт тараққиётидаги босқич деб қараш ҳоллари борки, моҳиятан бир хил адабий ҳодисаларнинг турли атамалар билан номланиши чалкашликлар келтириб чиқаради.