Adabiyot

Adabiyot (ar. ادب adab – goʻzal xulq) – keng maʼnoda, inson tafakkurining mahsuli oʻlaroq dunyoga kelgan, oʻqish uchun moʻljallab yozilgan asarlar jami. Tor maʼnoda – soʻz sanʼati, badiiy adabiyot. Mumtoz adabiyotshunosligimizda soʻz sanʼatini umumlashtirib, A. deb atash odati kuzatilmaydi, terminning bu maʼnoda ishlatilishi koʻproq keyingi davrlarda, xususan, XX asrda ommalashgan. Gʻarbda antik davrlardan boshlab to XVII – XVIII asrlarga qadar badiiy adabiyotni “poeziya” deb atab, unga “proza”ni (q. proza) qarshi qoʻyishgan. Shunga oʻxshash, Sharqda, mumtoz adabiyotshunoslikda ham koʻproq “sheʼr” va “nasr” atamalari ishlatilgan. Hozirgi davrga kelib soʻzlashuv amaliyotida ham, ilmiy muomalada ham A. terminining tor maʼnosi faolroq qoʻllaniladi, u badiiy adabiyot maʼnosida ishlatiladi. Holbuki, tor maʼnoda qoʻllanganida ham terminning qamrovi juda keng, chunki u adabiy badiiy asarlarnigina emas, adabiy asarlarni ham toʻla qamrab oladi. Yaʼni A.ni soʻz sanʼati deb bilgan holda, unga sanʼat hodisasi boʻlmagan asarlar (mas.: memuarlar, kundaliklar, safarnomalar, esselar, aforizmlar va b.) ham mansub etiladi. Mazkur hol muayyan chigalliklarni keltirib chiqaradi, ilmiy aniqlik talabi bilan baʼzan “badiiy adabiyot”, “adabiy badiiy asar” tarzidagi aniqlovchili birikmalarni ishlatishni taqozo etadi. A. termini ostida umumlashtirilgan ikki turli hodisani farqlash uchun birini badiiy adabiyot, ikkinchisini belletristika deb yuritish hollari ham mavjud. Rus tilidagi manbalarda qoʻllanuvchi “slovesnost” termini shu jihatdan ancha qulay va aniq: u soʻz vositasida yaratilgan maʼnaviy qadriyatlarning barini jam etsa, uning tarkibidagi badiiy asarlarni “xudojestvennaya slovesnost” deb farqlashadi. Terminologik aniqlikka erishish uchun soʻz vositasida yaratilgan maʼnaviy qadriyatlarning jamini A., uning tarkibidagi soʻz sanʼatiga daxldor hodisalarni esa badiiy adabiyot deb yuritish maqsadga muvofiqdir.

Адабиёт (ар. ادب адаб – гўзал хулқ) – кенг маънода, инсон тафаккурининг маҳсули ўлароқ дунёга келган, ўқиш учун мўлжаллаб ёзилган асарлар жами. Тор маънода – сўз санъати, бадиий адабиёт. Мумтоз адабиётшунослигимизда сўз санъатини умумлаштириб, А. деб аташ одати кузатилмайди, терминнинг бу маънода ишлатилиши кўпроқ кейинги даврларда, хусусан, ХХ асрда оммалашган. Ғарбда антик даврлардан бошлаб то XVII – XVIII асрларга қадар бадиий адабиётни “поэзия” деб атаб, унга “проза”ни (қ. проза) қарши қўйишган. Шунга ўхшаш, Шарқда, мумтоз адабиётшуносликда ҳам кўпроқ “шеър” ва “наср” атамалари ишлатилган. Ҳозирги даврга келиб сўзлашув амалиётида ҳам, илмий муомалада ҳам А. терминининг тор маъноси фаолроқ қўлланилади, у бадиий адабиёт маъносида ишлатилади. Ҳолбуки, тор маънода қўлланганида ҳам терминнинг қамрови жуда кенг, чунки у адабий бадиий асарларнигина эмас, адабий асарларни ҳам тўла қамраб олади. Яъни А.ни сўз санъати деб билган ҳолда, унга санъат ҳодисаси бўлмаган асарлар (мас.: мемуарлар, кундаликлар, сафарномалар, эсселар, афоризмлар ва б.) ҳам мансуб этилади. Мазкур ҳол муайян чигалликларни келтириб чиқаради, илмий аниқлик талаби билан баъзан “бадиий адабиёт”, “адабий бадиий асар” тарзидаги аниқловчили бирикмаларни ишлатишни тақозо этади. А. термини остида умумлаштирилган икки турли ҳодисани фарқлаш учун бирини бадиий адабиёт, иккинчисини беллетристика деб юритиш ҳоллари ҳам мавжуд. Рус тилидаги манбаларда қўлланувчи “словесность” термини шу жиҳатдан анча қулай ва аниқ: у сўз воситасида яратилган маънавий қадриятларнинг барини жам этса, унинг таркибидаги бадиий асарларни “художественная словесность” деб фарқлашади. Терминологик аниқликка эришиш учун сўз воситасида яратилган маънавий қадриятларнинг жамини А., унинг таркибидаги сўз санъатига дахлдор ҳодисаларни эса бадиий адабиёт деб юритиш мақсадга мувофиқдир.