Adabiyot nazariyasi

Adabiyot nazariyasi – adabiyotshunoslik fanining asosiy sohalaridan biri. A.n. badiiy adabiyotning mohiyati, rivojlanish omillari, jamiyat hayotidagi oʻrni va vazifalari, badiiy asar tabiati hamda uning tuzilishi, badiiy til xususiyatlari, adabiy tur va janrlar kabi masalalarni umumiy tarzda oʻrganadi va shu asosda umumiy qonuniyatlarni ochib beradi. Shuningdek, A.n. badiiy obraz va obrazlilik, badiiy obraz va reallik munosabatlari, dunyoqarash va badiiy ijod, badiiy ijod jarayoni xususiyatlari, badiiy asarni qabul qilish jarayoni xususiyatlari kabi qator umumestetik masalalarni ham soʻz sanʼatiga tatbiqan oʻrganadi. A.n. badiiy asarlarni tahlil qilish tamoyillari, baholash mezonlari, tahlil metodlarini ishlab chiqadi, adabiy-nazariy tushunchalar tizimini yaratadi. A.n. adabiyotshunoslikning yadrosini tashkil qiladi: A.n. adabiyot tarixi va adabiy tanqid materiallarini umumlashtirsa, bu ikkisi oʻz faoliyatida A.n. ochgan qonuniyatlar, u ishlab chiqqan ilmiy tushunchalar tizimiga tayanadi. Shu tariqa adabiyotshunoslikning har uchala asosiy sohalari bir-biri bilan bogʻlanadi, yaxlit bir tizim – adabiyotshunoslik ilmini tashkil qiladi.

Sharq mumtoz adabiyotshunosligida, jumladan, oʻzbek adabiyotshunosligida A.n.ning bir qator masalalari ancha keng oʻrganilgan. Bunday masalalar sirasiga ilmi aruz (Navoiy, Bobur), ilmi qofiya, ilmi badiʼ (A.Husayniy, Taroziy) kabilarni kiritish mumkin. Mazkur masalalar adabiyotshunoslikning bir qismi – poetika doirasi bilan cheklangan edi. Sharqda "muallimi soniy" deya ulugʻlanuvchi Forobiy esa yunon faylasufi Arastu taʼsirida va bevosita uning asarlarini sharhlash jarayonida badiiy adabiyot spetsifikasi (mohiyati), tur va janrlar kabi masalalarga eʼtibor qaratgan. Biroq mumtoz adabiyotshunoslikda A.n. muayyan bir tizim holiga kelmagan, tatbiqiy xarakterdagi hodisa edi. Oʻzbek adabiyotshunosligida A.n.ning alohida tarmoq sifatida shakllanishi XX asrning dastlabki choragiga toʻgʻri keladi, sohaning qaldirgʻochlari sifatida Fitrat, Abdurahmon Saʼdiylarni koʻrsatish mumkin. Adabiyotshunosligimizning keyingi taraqqiyoti davomida I.Sulton, N.Shukurov, B.Sarimsoqov, B.Nazarov, T.Boboyev kabi qator olimlarning tadqiqotlari adabiy-nazariy tafakkur rivojiga sezilarli hissa boʻlib qoʻshildi.

Адабиёт назарияси – адабиётшунослик фанининг асосий соҳаларидан бири. А.н. бадиий адабиётнинг моҳияти, ривожланиш омиллари, жамият ҳаётидаги ўрни ва вазифалари, бадиий асар табиати ҳамда унинг тузилиши, бадиий тил хусусиятлари, адабий тур ва жанрлар каби масалаларни умумий тарзда ўрганади ва шу асосда умумий қонуниятларни очиб беради. Шунингдек, А.н. бадиий образ ва образлилик, бадиий образ ва реаллик муносабатлари, дунёқараш ва бадиий ижод, бадиий ижод жараёни хусусиятлари, бадиий асарни қабул қилиш жараёни хусусиятлари каби қатор умумэстетик масалаларни ҳам сўз санъатига татбиқан ўрганади. А.н. бадиий асарларни таҳлил қилиш тамойиллари, баҳолаш мезонлари, таҳлил методларини ишлаб чиқади, адабий-назарий тушунчалар тизимини яратади. А.н. адабиётшуносликнинг ядросини ташкил қилади: А.н. адабиёт тарихи ва адабий танқид материалларини умумлаштирса, бу иккиси ўз фаолиятида А.н. очган қонуниятлар, у ишлаб чиққан илмий тушунчалар тизимига таянади. Шу тариқа адабиётшуносликнинг ҳар учала асосий соҳалари бир-бири билан боғланади, яхлит бир тизим – адабиётшунослик илмини ташкил қилади.

Шарқ мумтоз адабиётшунослигида, жумладан, ўзбек адабиётшунослигида А.н.нинг бир қатор масалалари анча кенг ўрганилган. Бундай масалалар сирасига илми аруз (Навоий, Бобур), илми қофия, илми бадиъ (А.Ҳусайний, Тарозий) кабиларни киритиш мумкин. Мазкур масалалар адабиётшуносликнинг бир қисми – поэтика доираси билан чекланган эди. Шарқда "муаллими соний" дея улуғланувчи Форобий эса юнон файласуфи Арасту таъсирида ва бевосита унинг асарларини шарҳлаш жараёнида бадиий адабиёт спецификаси (моҳияти), тур ва жанрлар каби масалаларга эътибор қаратган. Бироқ мумтоз адабиётшуносликда А.н. муайян бир тизим ҳолига келмаган, татбиқий характердаги ҳодиса эди. Ўзбек адабиётшунослигида А.н.нинг алоҳида тармоқ сифатида шаклланиши ХХ асрнинг дастлабки чорагига тўғри келади, соҳанинг қалдирғочлари сифатида Фитрат, Абдураҳмон Саъдийларни кўрсатиш мумкин. Адабиётшунослигимизнинг кейинги тараққиёти давомида И.Султон, Н.Шукуров, Б.Саримсоқов, Б.Назаров, Т.Бобоев каби қатор олимларнинг тадқиқотлари адабий-назарий тафаккур ривожига сезиларли ҳисса бўлиб қўшилди.