Adabiyot tarixi

Adabiyot tarixi – adabiyotshunoslik fanining asosiy sohalaridan biri. A.t.ning predmeti – oʻtmish adabiyoti boʻlib, uni jarayon yoki shu jarayonning bir boʻlagi (bosqichi) sifatida tadqiq etadi. A.t.ning asosida tarixiylik prinsipi yotadi. Tarixiylik prinsipi adabiy jarayonni konkret ijtimoiy-tarixiy sharoit bilan bogʻliq hodisa sifatida oʻrganishni taqozo etadi. Yaʼni A.t. oʻtmishdagi adabiy hodisalarni, yaratilgan asarlarning gʻoyaviy-mazmuniy xususiyatlarini belgilagan, badiiy tafakkur rivoji, poetik usul va vositalarning oʻzgarishi va sh.k.larga asos boʻlgan ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-maʼrifiy omillarni ochib beradi. A.t. nuqtai nazaridan konkret badiiy asar tahlil qilinganida ham, oʻsha asar yaratilgan davr sharoiti, davr adabiy jarayoni xususiyatlarini nazarda tutish shart qilinadi. A.t.ni qiziqtiradigan masalalardan yana biri konkret ijodkor faoliyatini oʻrganishdir. Ijodkor faoliyatini oʻrganganda, uning ijodiy oʻsish jarayonini kuzatganda ham asosga qoʻyilgan prinsip tarixiylik boʻlishi lozim. A.t. oʻtmish adabiyoti xususiyatlarini ochib berarkan, birinchidan, oʻtmish adabiyoti tajribalarini bugungi adabiyot xizmatiga safarbar etadi, ikkinchidan, keng koʻlamli nazariy xulosalar chiqarish uchun zarur material hozirlaydi. Shunga koʻra, A.t. badiiy tafakkur taraqqiyotida ham, adabiy-nazariy tafakkur rivojida ham katta ahamiyat kasb etadi.

Oʻzbek adabiyotshunosligida A.t. sohasining dastlabki kurtaklari sifatida tazkiralarni koʻrsatish mumkin. Shuningdek, qator tarixiy va memuar asarlarda ayrim adabiy faktlar, muayyan ijodkor hayoti va faoliyatiga doir maʼlumotlar ham qayd etilgan. Biroq oʻzbek adabiyotini tarixiy aspektda koʻlamli oʻrganish, yaʼni oʻzbek adabiyotshunosligida A.t.ning mustaqil tarmoq sifatida shakllanishi va rivoji XX asrga toʻgʻri keladi. Oʻzbek adabiyotshunosligida adabiyot tarixi sohasining shakllanishida Fitrat, A.Saʼdiy, O.Sharafuddinov, V.Zohidov, V.Abdullayev, H.Sulaymonov, Gʻ.Karimov, N.Mallayev, A.Qayumov, A.Xayitmetov, A.Abdugʻafurov singari olimlarning ulkan xizmatlarini alohida qayd etmoq lozim. Oʻzbek adabiyoti tarixini oʻrganish borasidagi izlanishlar hozirgi kunda ham davom ettirilayotir. Mavjud ijtimoiy voqelik oʻtmish merosimizga munosabatni oʻzgartirishni, qator adabiy hodisalar, faktlar, ijodkor shaxslar taqdiri va faoliyatini yangicha, ilmiy xolis talqin qilish zaruratini kun tartibiga qoʻydiki, bu A.t. zimmasiga ulkan vazifalarni yuklaydi.

Адабиёт тарихи – адабиётшунослик фанининг асосий соҳаларидан бири. А.т.нинг предмети – ўтмиш адабиёти бўлиб, уни жараён ёки шу жараённинг бир бўлаги (босқичи) сифатида тадқиқ этади. А.т.нинг асосида тарихийлик принципи ётади. Тарихийлик принципи адабий жараённи конкрет ижтимоий-тарихий шароит билан боғлиқ ҳодиса сифатида ўрганишни тақозо этади. Яъни А.т. ўтмишдаги адабий ҳодисаларни, яратилган асарларнинг ғоявий-мазмуний хусусиятларини белгилаган, бадиий тафаккур ривожи, поэтик усул ва воситаларнинг ўзгариши ва ш.к.ларга асос бўлган ижтимоий-иқтисодий, маданий-маърифий омилларни очиб беради. А.т. нуқтаи назаридан конкрет бадиий асар таҳлил қилинганида ҳам, ўша асар яратилган давр шароити, давр адабий жараёни хусусиятларини назарда тутиш шарт қилинади. А.т.ни қизиқтирадиган масалалардан яна бири конкрет ижодкор фаолиятини ўрганишдир. Ижодкор фаолиятини ўрганганда, унинг ижодий ўсиш жараёнини кузатганда ҳам асосга қўйилган принцип тарихийлик бўлиши лозим. А.т. ўтмиш адабиёти хусусиятларини очиб бераркан, биринчидан, ўтмиш адабиёти тажрибаларини бугунги адабиёт хизматига сафарбар этади, иккинчидан, кенг кўламли назарий хулосалар чиқариш учун зарур материал ҳозирлайди. Шунга кўра, А.т. бадиий тафаккур тараққиётида ҳам, адабий-назарий тафаккур ривожида ҳам катта аҳамият касб этади.

Ўзбек адабиётшунослигида А.т. соҳасининг дастлабки куртаклари сифатида тазкираларни кўрсатиш мумкин. Шунингдек, қатор тарихий ва мемуар асарларда айрим адабий фактлар, муайян ижодкор ҳаёти ва фаолиятига доир маълумотлар ҳам қайд этилган. Бироқ ўзбек адабиётини тарихий аспектда кўламли ўрганиш, яъни ўзбек адабиётшунослигида А.т.нинг мустақил тармоқ сифатида шаклланиши ва ривожи ХХ асрга тўғри келади. Ўзбек адабиётшунослигида адабиёт тарихи соҳасининг шаклланишида Фитрат, А.Саъдий, О.Шарафуддинов, В.Зоҳидов, В.Абдуллаев, Ҳ.Сулаймонов, Ғ.Каримов, Н.Маллаев, А.Қаюмов, А.Хайитметов, А.Абдуғафуров сингари олимларнинг улкан хизматларини алоҳида қайд этмоқ лозим. Ўзбек адабиёти тарихини ўрганиш борасидаги изланишлар ҳозирги кунда ҳам давом эттирилаётир. Мавжуд ижтимоий воқелик ўтмиш меросимизга муносабатни ўзгартиришни, қатор адабий ҳодисалар, фактлар, ижодкор шахслар тақдири ва фаолиятини янгича, илмий холис талқин қилиш заруратини кун тартибига қўйдики, бу А.т. зиммасига улкан вазифаларни юклайди.