Adabiyotshunoslik

Adabiyotshunoslik (ar.ادب – adab, fors. شناس– tanish, oʻrganish) – badiiy adabiyotning kelib chiqishi, mohiyati, rivojlanish qonuniyatlari, ijtimoiy aloqalarini oʻrganuvchi fan. A.ning obyekti boʻlmish badiiy adabiyotga taalluqli ilmiy muammolar koʻlami – predmeti juda keng. Ularning bir qismi umumestetik (yaʼni badiiy sanʼat sohalarining barchasiga taalluqli, mas.: badiiy obraz va obrazlilik, badiiy obraz va reallik munosabatlari, dunyoqarash va badiiy ijod, badiiy ijod jarayoni xususiyatlari, badiiy asarni qabul qilish jarayoni xususiyatlari va b.) muammolar sirasiga kirsa, boshqa bir qismi sof A. muammolari sanaladi. Sanʼatning barcha turlariga oid muammolarni A. badiiy adabiyot nuqtai nazaridan, badiiy adabiyot bilan bogʻlagan holda va uning misolida oʻrganadi. Badiiy adabiyotning mohiyati, uning rivojlanish omillari va qonuniyatlari, badiiy (adabiy) asar tabiati, uning tuzilishi, badiiy (poetik) til xususiyatlari, adabiy tur va janrlar kabi qator masalalar borki, ular sof A. muammolaridir. Zamonaviy A. fani uchta asosiy sohadan tashkil topadi: adabiyot tarixi, adabiyot nazariyasi va adabiy tanqid. Mazkur sohalarning har biri badiiy adabiyot bilan bogʻliq muayyan masalalar majmuini oʻz oldiga qoʻyilgan maqsad va vazifalardan kelib chiqqan holda oʻrganadi. Ayni chogʻda, bu sohalar oʻzaro mustahkam aloqada boʻlib, bir-birini toʻldiradi, bir-biriga manba yaratadi, asos boʻlib xizmat qiladi va shu tarzda yagona bir tizimga birikadi. Bulardan tashqari, A.ning matnshunoslik, manbashunoslik, bibliografiya singari yordamchi sohalari ham mavjud.

Oʻzining obyekti, predmeti va tadqiq usullariga ega boʻlgan mustaqil fan sifatida A.ning fanlar tizimida muqim oʻrin olishi XVIII asr oxiri – XIX asr boshlariga toʻgʻri keladi. Antik davrlarda fanlar oʻzaro ajralmagan, xususan, A. ham falsafa ichidagi bir boʻlim edi. Kishilik jamiyatining taraqqiyoti, inson tafakkurining rivoji davomida boshqa fanlar qatori A. ham alohida fan sifatida ajralib chiqdi va rivoj topdi. Biroq buni mahdudlashish deb tushunmaslik lozim, chunki A. boshqa fanlar bilan, ayniqsa, ijtimoiy-gumanitar fanlar bilan mustahkam aloqada yashaydi. Jumladan, ayrim fanlar (falsafa, estetika, germenevtika) A. uchun metodologik asos boʻlib xizmat qilsa, boshqalari (folklorshunoslik, madaniyatshunoslik, sanʼatshunoslik) bilan u vazifalari va tadqiq predmetining koʻp jihatdan yaqinligi tufayli aloqadordir. A.ning predmeti badiiy adabiyot, badiiy adabiyotning predmeti esa borliqda, turfa ijtimoiy munosabatlar ichida yashayotgan insondir. Shu jihatdan A. inson va jamiyatni umumiy yoʻnalishda oʻrganuvchi fanlar (tarix, sotsiologiya, psixologiya kabi) bilan tabiiy aloqada boʻladi. Filologik fan sifatida A.ning tilshunoslik bilan aloqasi, ayniqsa, samarali va muhimdir. Badiiy adabiyotning materiali soʻz, adabiy asar soʻzlardan tarkib topuvchi matndir. Badiiy matn til qonuniyatlari asosida tarkib topadi. Shunday ekan, til qonuniyatlarini bilish matn qurilishi, uning tagmaʼnolari, ishlatilgan stilistik figuralarning estetik qimmati, funksiyalari kabi qator masalalarni oʻrganishda juda muhim. Odatda, badiiy matn tilini oʻrganishga qaratilgan ishlarga A. va tilshunoslik chegarasidagi ishlar sifatida qaraladi. Biroq bunda chegarani aniq olish lozim. Gap shundaki, A. tilshunoslik yutuqlariga tayangan holda tasvir vositalarining, umuman, matnning estetik tomonlarini oʻrgansa, tilshunoslik til qonuniyatlarini oʻrganishni maqsad qiladi. Yaʼni tilshunos uchun badiiy matn material boʻlsa, adabiyotshunos uchun u asosiy obyekt sanaladi. Tilshunoslik bilan A. aloqalari shu bilangina cheklanmaydi. Tilshunoslik kishilar orasidagi muloqot vositasi boʻlgan tilni oʻrgansa, A. ijodkor va oʻquvchi orasidagi badiiy muloqot vositasi boʻlgan badiiy asarni oʻrganadi. Muloqot qonuniyatlarining mushtarakligi esa A.ning qator muammolarini til qonuniyatlari bilan qiyosan oʻrganish imkoniyatini beradi. A. faoliyatida badiiy nutq shakllari, ritmi, intonatsiya, sheʼr sintaksisi, ekspressivlikni oshiruvchi vositalar kabi qator tushunchalarga duch kelinadiki, bularning tilshunoslikdagi talqinini bilgan adabiyotshunosning izlanishlari, albatta, samaraliroq boʻladi. Keyingi davr A.ida paydo boʻlgan “psixologik maktab”, “struktural A.”, “generativ poetika”, yangi kirib kelayotgan “kognitiv A.” kabi yoʻnalishlar bevosita tilshunoslik yutuqlari asosida yuzaga kelgan.

Адабиётшунослик (ар.ادب – адаб, форс. شناس– таниш, ўрганиш) – бадиий адабиётнинг келиб чиқиши, моҳияти, ривожланиш қонуниятлари, ижтимоий алоқаларини ўрганувчи фан. А.нинг объекти бўлмиш бадиий адабиётга тааллуқли илмий муаммолар кўлами – предмети жуда кенг. Уларнинг бир қисми умумэстетик (яъни бадиий санъат соҳаларининг барчасига тааллуқли, мас.: бадиий образ ва образлилик, бадиий образ ва реаллик муносабатлари, дунёқараш ва бадиий ижод, бадиий ижод жараёни хусусиятлари, бадиий асарни қабул қилиш жараёни хусусиятлари ва б.) муаммолар сирасига кирса, бошқа бир қисми соф А. муаммолари саналади. Санъатнинг барча турларига оид муаммоларни А. бадиий адабиёт нуқтаи назаридан, бадиий адабиёт билан боғлаган ҳолда ва унинг мисолида ўрганади. Бадиий адабиётнинг моҳияти, унинг ривожланиш омиллари ва қонуниятлари, бадиий (адабий) асар табиати, унинг тузилиши, бадиий (поэтик) тил хусусиятлари, адабий тур ва жанрлар каби қатор масалалар борки, улар соф А. муаммоларидир. Замонавий А. фани учта асосий соҳадан ташкил топади: адабиёт тарихи, адабиёт назарияси ва адабий танқид. Мазкур соҳаларнинг ҳар бири бадиий адабиёт билан боғлиқ муайян масалалар мажмуини ўз олдига қўйилган мақсад ва вазифалардан келиб чиққан ҳолда ўрганади. Айни чоғда, бу соҳалар ўзаро мустаҳкам алоқада бўлиб, бир-бирини тўлдиради, бир-бирига манба яратади, асос бўлиб хизмат қилади ва шу тарзда ягона бир тизимга бирикади. Булардан ташқари, А.нинг матншунослик, манбашунослик, библиография сингари ёрдамчи соҳалари ҳам мавжуд.

Ўзининг объекти, предмети ва тадқиқ усулларига эга бўлган мустақил фан сифатида А.нинг фанлар тизимида муқим ўрин олиши XVIII аср охири – XIX аср бошларига тўғри келади. Антик даврларда фанлар ўзаро ажралмаган, хусусан, А. ҳам фалсафа ичидаги бир бўлим эди. Кишилик жамиятининг тараққиёти, инсон тафаккурининг ривожи давомида бошқа фанлар қатори А. ҳам алоҳида фан сифатида ажралиб чиқди ва ривож топди. Бироқ буни маҳдудлашиш деб тушунмаслик лозим, чунки А. бошқа фанлар билан, айниқса, ижтимоий-гуманитар фанлар билан мустаҳкам алоқада яшайди. Жумладан, айрим фанлар (фалсафа, эстетика, герменевтика) А. учун методологик асос бўлиб хизмат қилса, бошқалари (фольклоршунослик, маданиятшунослик, санъатшунослик) билан у вазифалари ва тадқиқ предметининг кўп жиҳатдан яқинлиги туфайли алоқадордир. А.нинг предмети бадиий адабиёт, бадиий адабиётнинг предмети эса борлиқда, турфа ижтимоий муносабатлар ичида яшаётган инсондир. Шу жиҳатдан А. инсон ва жамиятни умумий йўналишда ўрганувчи фанлар (тарих, социология, психология каби) билан табиий алоқада бўлади. Филологик фан сифатида А.нинг тилшунослик билан алоқаси, айниқса, самарали ва муҳимдир. Бадиий адабиётнинг материали сўз, адабий асар сўзлардан таркиб топувчи матндир. Бадиий матн тил қонуниятлари асосида таркиб топади. Шундай экан, тил қонуниятларини билиш матн қурилиши, унинг тагмаънолари, ишлатилган стилистик фигураларнинг эстетик қиммати, функциялари каби қатор масалаларни ўрганишда жуда муҳим. Одатда, бадиий матн тилини ўрганишга қаратилган ишларга А. ва тилшунослик чегарасидаги ишлар сифатида қаралади. Бироқ бунда чегарани аниқ олиш лозим. Гап шундаки, А. тилшунослик ютуқларига таянган ҳолда тасвир воситаларининг, умуман, матннинг эстетик томонларини ўрганса, тилшунослик тил қонуниятларини ўрганишни мақсад қилади. Яъни тилшунос учун бадиий матн материал бўлса, адабиётшунос учун у асосий объект саналади. Тилшунослик билан А. алоқалари шу билангина чекланмайди. Тилшунослик кишилар орасидаги мулоқот воситаси бўлган тилни ўрганса, А. ижодкор ва ўқувчи орасидаги бадиий мулоқот воситаси бўлган бадиий асарни ўрганади. Мулоқот қонуниятларининг муштараклиги эса А.нинг қатор муаммоларини тил қонуниятлари билан қиёсан ўрганиш имкониятини беради. А. фаолиятида бадиий нутқ шакллари, ритми, интонация, шеър синтаксиси, экспрессивликни оширувчи воситалар каби қатор тушунчаларга дуч келинадики, буларнинг тилшуносликдаги талқинини билган адабиётшуноснинг изланишлари, албатта, самаралироқ бўлади. Кейинги давр А.ида пайдо бўлган “психологик мактаб”, “структурал А.”, “генератив поэтика”, янги кириб келаётган “когнитив А.” каби йўналишлар бевосита тилшунослик ютуқлари асосида юзага келган.