Adresat

Adresat (nem. Adressat – pochta joʻnatmasini oluvchi) – badiiy ijod jarayoni bilan bogʻliq holda ishlatiluvchi termin, ijod onlarida yozuvchi tasavvurida mavjud boʻlgan, asar moʻljallangan oʻquvchi. Adabiyotshunoslikda ushbu tushuncha real oʻquvchiga zidlangan holda yana implitsit oʻquvchi, tasavvurdagi oʻquvchi, ichki oʻquvchi kabi terminlar bilan ham yuritiladi. Adabiy asar, avvalo, nutq hodisasidir. Nutq jarayoni esa ikki tomon – nutq subyekti (nutq egasi) va nutq obyekti (nutq yoʻnaltirilgan shaxs)ning mavjudligini taqozo etadi. Modomiki, ijod jarayonida yozuvchi nutq irod etayotgan ekan, bu nutq kimgadir (tasavvurdagi oʻquvchiga, A.ga) qaratilgan boʻladi: yozuvchi oʻsha oʻquvchiga muayyan badiiy informatsiyani yetkazish, informatsiyaga oʻzining gʻoyaviy-emotsional munosabatini ifodalash va shular orqali unga muayyan taʼsir oʻtkazishni koʻzlaydi. Bu esa A.ni, uning dunyoqarashi, hayotiy tajribasi, badiiy didi, ijtimoiy-maʼnaviy ehtiyojlari kabi omillarni ham eʼtiborda tutishni taqozo etadi. Yaʼni A. maʼlum maʼnoda asarning badiiy-kompozitsion xususiyatlari, tili va uslubi, obrazlar tizimini belgilaydi. Mazkur hol, mas., bolalar adabiyoti misolida yorqin koʻrinadi: bolalar uchun yozilgan asarda A. xususiyatlarini, bola psixologiyasi, fikrlash tarzi, idrok imkoni kabilarni eʼtiborda tutish zarur. Biroq buni mutlaqlashtirmaslik, yaʼni goʻyo yozuvchi hamisha yuksakda-yu, A.ga mos gaplarni aytadi, maʼnosida tushunmaslik kerak. Aksincha, yozuvchi tasavvuridagi A. saviyasi koʻp jihatdan uning ijodiy salohiyati bilan bogʻliqdir; sanʼatkor ijodiy kamoli bilan barobar A. ham kamol topib boradi. Mas., Choʻlponning ilk ijodida A. birmuncha mavhum boʻlib, asarlari keng ommaga qaratilgan, u koʻpning gapini koʻpga yetkazish (“Bizni xalq”, “Qurboni jaholat”, “Doktor Muhammadiyor”) bilan mashgʻul edi. Keyincha uning A.i birmuncha konkretlashadi: asarlari koʻproq oʻzining hammaslaklariga (mas., “Xalq”, “Buzilgan oʻlkaga”, “Poʻrtana”) moʻljallanadi. Ayni chogʻda, shoir ijodida A. yanada konkretlashib boradi, endi u koʻproq oʻzini tushuna oladigan, hamdard boʻla biladigan xos oʻquvchiga murojaat etadi (“Koʻngil”, “Yoʻl esdaligi”). Sheʼrlaridan birida bu haqda shunday deydi:

Soʻylarkan tillarim na yomon soʻzlar,

Yozarkan qalamim na hazin ogʻlar,

Soddadil bunlardan ne maʼni onglar,

Bilmaz-ku oʻldugʻin izhor ishqi.

Yaʼni Choʻlpon oʻzining “ishq izhori”ni har kim ham anglay olmasligini biladi, hammaga dardini toʻkkani holda chinakam hamdard boʻla oladiganlarning ozligini teran idrok etadi. Bu esa shoirning aksar sheʼrlarida xos oʻquvchiga moʻjallangan ramziy qatlam mavjudligi, unda yurt ozodligi mavzusi poetik talqin qilinganiga uning oʻzi bergan guvohlikdir. Keyinroq, 30-yillarning boʻgʻiq muhitida Choʻlponning A.i ongli tarzda ikkilanadi: u bir paytning oʻzida ham xos oʻquvchisiga, ham shoʻro tarbiyasini olgan ommaviy oʻquvchiga murojaat etadi (“Soz” toʻplamidagi qator sheʼrlar, “Kecha” romani).

Ijod onlarida A.ni eʼtiborda tutish talabi oʻquvchi omma didi, talab-ehtiyojlariga moslashish degani emas. Chinakam ijodkor A.ning didi, farosatini yuqori baholashi, uning ijodiy imkoniyatlariga, asarni oʻqish payti oʻziga hammuallif boʻla olishiga ishonishi lozim. Biroq keyingi davrda keng urchigan ommaviy adabiyot soʻz sanʼatining bu talabidan chekinadi: uning oʻrtamiyona saviyadagi A.ni nishon qilishi, uni osongina oʻziga jalb etadigan yoʻllardan (intrigaga boylik, oshkor emotsionallik, soxta romantika, zoʻravonlik va faxsh singari tuban instinktlarni uygʻotish va sh.k.) borishi soʻz sanʼati ichidagi buzgʻunchilikkina emas, chuqurroq qaralsa, A.ga hurmatsizlik hamdir.

Адресат (нем. Adressat – почта жўнатмасини олувчи) – бадиий ижод жараёни билан боғлиқ ҳолда ишлатилувчи термин, ижод онларида ёзувчи тасаввурида мавжуд бўлган, асар мўлжалланган ўқувчи. Адабиётшуносликда ушбу тушунча реал ўқувчига зидланган ҳолда яна имплицит ўқувчи, тасаввурдаги ўқувчи, ички ўқувчи каби терминлар билан ҳам юритилади. Адабий асар, аввало, нутқ ҳодисасидир. Нутқ жараёни эса икки томон – нутқ субъекти (нутқ эгаси) ва нутқ объекти (нутқ йўналтирилган шахс)нинг мавжудлигини тақозо этади. Модомики, ижод жараёнида ёзувчи нутқ ирод этаётган экан, бу нутқ кимгадир (тасаввурдаги ўқувчига, А.га) қаратилган бўлади: ёзувчи ўша ўқувчига муайян бадиий информацияни етказиш, информацияга ўзининг ғоявий-эмоционал муносабатини ифодалаш ва шулар орқали унга муайян таъсир ўтказишни кўзлайди. Бу эса А.ни, унинг дунёқараши, ҳаётий тажрибаси, бадиий диди, ижтимоий-маънавий эҳтиёжлари каби омилларни ҳам эътиборда тутишни тақозо этади. Яъни А. маълум маънода асарнинг бадиий-композицион хусусиятлари, тили ва услуби, образлар тизимини белгилайди. Мазкур ҳол, мас., болалар адабиёти мисолида ёрқин кўринади: болалар учун ёзилган асарда А. хусусиятларини, бола психологияси, фикрлаш тарзи, идрок имкони кабиларни эътиборда тутиш зарур. Бироқ буни мутлақлаштирмаслик, яъни гўё ёзувчи ҳамиша юксакда-ю, А.га мос гапларни айтади, маъносида тушунмаслик керак. Аксинча, ёзувчи тасаввуридаги А. савияси кўп жиҳатдан унинг ижодий салоҳияти билан боғлиқдир; санъаткор ижодий камоли билан баробар А. ҳам камол топиб боради. Мас., Чўлпоннинг илк ижодида А. бирмунча мавҳум бўлиб, асарлари кенг оммага қаратилган, у кўпнинг гапини кўпга етказиш (“Бизни халқ”, “Қурбони жаҳолат”, “Доктор Муҳаммадиёр”) билан машғул эди. Кейинча унинг А.и бирмунча конкретлашади: асарлари кўпроқ ўзининг ҳаммаслакларига (мас., “Халқ”, “Бузилган ўлкага”, “Пўртана”) мўлжалланади. Айни чоғда, шоир ижодида А. янада конкретлашиб боради, энди у кўпроқ ўзини тушуна оладиган, ҳамдард бўла биладиган хос ўқувчига мурожаат этади (“Кўнгил”, “Йўл эсдалиги”). Шеърларидан бирида бу ҳақда шундай дейди:

Сўйларкан тилларим на ёмон сўзлар,

Ёзаркан қаламим на ҳазин оғлар,

Соддадил бунлардан не маъни онглар,

Билмаз-ку ўлдуғин изҳор ишқи.

Яъни Чўлпон ўзининг “ишқ изҳори”ни ҳар ким ҳам англай олмаслигини билади, ҳаммага дардини тўккани ҳолда чинакам ҳамдард бўла оладиганларнинг озлигини теран идрок этади. Бу эса шоирнинг аксар шеърларида хос ўқувчига мўжалланган рамзий қатлам мавжудлиги, унда юрт озодлиги мавзуси поэтик талқин қилинганига унинг ўзи берган гувоҳликдир. Кейинроқ, 30-йилларнинг бўғиқ муҳитида Чўлпоннинг А.и онгли тарзда иккиланади: у бир пайтнинг ўзида ҳам хос ўқувчисига, ҳам шўро тарбиясини олган оммавий ўқувчига мурожаат этади (“Соз” тўпламидаги қатор шеърлар, “Кеча” романи).

Ижод онларида А.ни эътиборда тутиш талаби ўқувчи омма диди, талаб-эҳтиёжларига мослашиш дегани эмас. Чинакам ижодкор А.нинг диди, фаросатини юқори баҳолаши, унинг ижодий имкониятларига, асарни ўқиш пайти ўзига ҳаммуаллиф бўла олишига ишониши лозим. Бироқ кейинги даврда кенг урчиган оммавий адабиёт сўз санъатининг бу талабидан чекинади: унинг ўртамиёна савиядаги А.ни нишон қилиши, уни осонгина ўзига жалб этадиган йўллардан (интригага бойлик, ошкор эмоционаллик, сохта романтика, зўравонлик ва фахш сингари тубан инстинктларни уйғотиш ва ш.к.) бориши сўз санъати ичидаги бузғунчиликкина эмас, чуқурроқ қаралса, А.га ҳурматсизлик ҳамдир.