Allegoriya

Allegoriya (yun. allos – oʻzgacha, agoreuo – gapiraman) – 1) mavhum tushuncha yoki hodisani konkret narsa orqali ifodalashga asoslangan koʻchim turi. Bu holda konkret narsani ifodalovchi soʻz (mas., tulki) mavhum tushunchani (tulki – ayyorlik) ifodalash uchun koʻchma maʼnoda qoʻllanadi. Mas., Sh.Rahmon sheʼrlaridan birida lirik qahramonning togʻdagi kechinmalarini tasvirlaydi: “togʻlarning musaffo qorlari odam izlarini saqlab qolgan, bu izlar uni tobora yuqoriga olib boradi”:

Ammo togʻdan tushganim sari,

sezar edim badboʻy islarni,

koʻrar edim tulki, qashqirlar,

toʻngʻizlaru ilon izlarin...

Keltirilgan parchadagi “tulki”, “qashqir”, “toʻngʻiz”, “ilon” soʻzlari A.lar boʻlib, ular matnda insonga xos xususiyatlar orqali maʼlum toifadagi kishilarni bildiradi; 2) obrazlilik tipi. Allegorik obrazning tasvir plani bilan mazmun plani bir-biriga mos kelmaydi. Yaʼni allegorik obrazda tasvirlanayotgan narsa oʻzini emas, muallif koʻzda tutgan maʼnoni ifodalaydi. Mas.:

Boyoʻgʻli esa

otasi sotgan chaldevorlar puliga

xorijda oʻqib kelgan.

Otasi endi unga

tunni xatlab bergan.

Boyoʻgʻli – tunlar sultoni.

Biroq tunda ishlanmaydi. Savod kerakmas.

Shuning uchun ham

uning nima bilishini tusmollab boʻlmaydi.

Faxriyorning “Qushlar savodxonligi” sheʼridan olingan ushbu parchadagi “boyoʻgʻli” – allegorik obraz, u aslo asl maʼnosida tushunilmaydi, shunday tushunmaslik lozimligi matndanoq ayon boʻlib turadi. Sheʼrda anʼanaviy A.lardan sanaluvchi “boyoʻgʻli”ga yangicha maʼno yuklaydi, uning vositasida iqtisodiy islohotlar jarayonida ustomonlik bilan orttirilgan behisob davlat (otasi sotgan chaldevorlar) hisobiga barcha imkonlardan foydalanib qolgan (xorijda oʻqib kelgan), endilikda tungi kafelarda ayshini surayotgan “boy oʻgʻillari” tasvirlanadi. Allegorik obrazlarning bir qismi milliy madaniyat kontekstida koʻp takrorlanganidan turgʻun maʼnoga ega boʻlganki, bu jihati bilan ular emblemaga yaqinlashadi. Mas., milliy adabiy anʼanalarimizga koʻra, Hotami Toyda – saxiylik, Rustamda – jasurlik, Iso Masihda – jon bagʻishlash, Yusufda – goʻzallik, Maryamda – bokiralik, Namrudda – kibr va h. maʼnolar muqimlashgan. Allegorik obrazlarning boshqa bir qismi esa koʻzda tutilgan maʼnoga ishora qilinishini taqozo etadi (masallardagi “qissadan hissa” kabi). Ayni shu ishoraning mavjudligi A.ni ramz (simvol)dan farqlovchi muhim jihatdir. Mas., A.Oripovning “Tilla baliqcha” sheʼri nihoyasidagi “Menga alam qilar tilla baliqcha Bir koʻlmak hovuz deb bilar dunyoni” satrlari koʻzda tutilgan maʼnoga ochiq ishora boʻlib, obrazning allegorikligini belgilaydi. Agar shu ishora boʻlmay, avvalgi satrlardagi tasvir bilan cheklanilganda, obrazning tasvir va ifoda planlarining har biri oʻz holicha mustaqil boʻlardiki, bu holda obraz ramziy (simvolik) sanalar edi.

Аллегория (юн. аllos – ўзгача, agoreuo – гапираман) – 1) мавҳум тушунча ёки ҳодисани конкрет нарса орқали ифодалашга асосланган кўчим тури. Бу ҳолда конкрет нарсани ифодаловчи сўз (мас., тулки) мавҳум тушунчани (тулки – айёрлик) ифодалаш учун кўчма маънода қўлланади. Мас., Ш.Раҳмон шеърларидан бирида лирик қаҳрамоннинг тоғдаги кечинмаларини тасвирлайди: “тоғларнинг мусаффо қорлари одам изларини сақлаб қолган, бу излар уни тобора юқорига олиб боради”:

Аммо тоғдан тушганим сари,

сезар эдим бадбўй исларни,

кўрар эдим тулки, қашқирлар,

тўнғизлару илон изларин...

Келтирилган парчадаги “тулки”, “қашқир”, “тўнғиз”, “илон” сўзлари А.лар бўлиб, улар матнда инсонга хос хусусиятлар орқали маълум тоифадаги кишиларни билдиради; 2) образлилик типи. Аллегорик образнинг тасвир плани билан мазмун плани бир-бирига мос келмайди. Яъни аллегорик образда тасвирланаётган нарса ўзини эмас, муаллиф кўзда тутган маънони ифодалайди. Мас.:

Бойўғли эса

отаси сотган чалдеворлар пулига

хорижда ўқиб келган.

Отаси энди унга

тунни хатлаб берган.

Бойўғли – тунлар султони.

Бироқ тунда ишланмайди. Савод керакмас.

Шунинг учун ҳам

унинг нима билишини тусмоллаб бўлмайди.

Фахриёрнинг “Қушлар саводхонлиги” шеъридан олинган ушбу парчадаги “бойўғли” – аллегорик образ, у асло асл маъносида тушунилмайди, шундай тушунмаслик лозимлиги матнданоқ аён бўлиб туради. Шеърда анъанавий А.лардан саналувчи “бойўғли”га янгича маъно юклайди, унинг воситасида иқтисодий ислоҳотлар жараёнида устомонлик билан орттирилган беҳисоб давлат (отаси сотган чалдеворлар) ҳисобига барча имконлардан фойдаланиб қолган (хорижда ўқиб келган), эндиликда тунги кафеларда айшини сураётган “бой ўғиллари” тасвирланади. Аллегорик образларнинг бир қисми миллий маданият контекстида кўп такрорланганидан турғун маънога эга бўлганки, бу жиҳати билан улар эмблемага яқинлашади. Мас., миллий адабий анъаналаримизга кўра, Ҳотами Тойда – сахийлик, Рустамда – жасурлик, Исо Масиҳда – жон бағишлаш, Юсуфда – гўзаллик, Марямда – бокиралик, Намрудда – кибр ва ҳ. маънолар муқимлашган. Аллегорик образларнинг бошқа бир қисми эса кўзда тутилган маънога ишора қилинишини тақозо этади (масаллардаги “қиссадан ҳисса” каби). Айни шу ишоранинг мавжудлиги А.ни рамз (символ)дан фарқловчи муҳим жиҳатдир. Мас., А.Ориповнинг “Тилла балиқча” шеъри ниҳоясидаги “Менга алам қилар тилла балиқча Бир кўлмак ҳовуз деб билар дунёни” сатрлари кўзда тутилган маънога очиқ ишора бўлиб, образнинг аллегориклигини белгилайди. Агар шу ишора бўлмай, аввалги сатрлардаги тасвир билан чекланилганда, образнинг тасвир ва ифода планларининг ҳар бири ўз ҳолича мустақил бўлардики, бу ҳолда образ рамзий (символик) саналар эди.