Alliteratsiya

Alliteratsiya (lot. al – yonida, litera – harf) – sheʼriy nutqda (nasrda nisbatan kam) bir xil undosh tovushlarning takrorlanishiga asoslangan ifodaviylikni kuchaytiruvchi vosita, takrorning fonetik sathdagi xususiy koʻrinishi. A. sheʼrning alohida satri yoki misradagi soʻzlar guruhini fonik jihatdan ajratadi, natijada ularning ifodaviyligi ortadi, sheʼrning musiqiyligi, xushohangligi kuchayadi. Mas., “Sochilgan sochingdek sochilsa siring...(Choʻlpon), “Qumdan qurgan qoʻrgʻonim qani...(Iqbol Mirzo). Oʻzbek adabiyotida barcha misralari yoki barcha soʻzlari bir xil undosh bilan boshlangan sheʼrlar ham mashq qilinganki, bu ham A.ning bir koʻrinishidir (mas., E.Vohidov. “Qaro qoshing, qalam qoshing...”). Bulardan farqli oʻlaroq, misradagi soʻzlar tarkibida bir xil undoshlarni takrorlashga asoslangan A. koʻzga unchalik yaqqol tashlanmaydi, lekin ular yaqqol “eshitiladi”: ular sheʼrning musiqiyligini oshiradi, xushohanglik orqali estetik taʼsirni kuchaytiradi. Mas., Sh.Rahmondan olingan quyidagi parchada:

Qorli uvalarda qora qoʻtoslar,

temir halqalar bor burunlarida.

Bir joyda aylanar buyuk choʻllarning

daraga qamalgan quyunlariday.

Qamchilar tarsillar,

yorilar havo,

qiy-chuvlar,

hushtaklar

suronlar joʻshar, harsillar,

guldirar oʻjar qoʻtoslar,

jon kirib quturgan togʻlarga oʻxshab, –

“r” tovushi takroriga asoslangan A. boʻlib, tovush takrori parchaga shiddatli hayajon ruhiga mos jarang va ohang baxsh etadi. Aslida, eng muhimi, A.ni badiiy vosita sanash asosi ham shu: tovush takrorining emotsionallikni, muayyan his-tuygʻular ifodasini kuchaytirishga xizmat qilmogʻi shart qilinadi. Mazkur shart bajarilmagan oʻrinlarda tovush takrori badiiy vosita emas, balki tilda mavjud tovushlarning nutqdagi tabiiy takroridir.

Аллитерация (лот. al – ёнида, litera – ҳарф) – шеърий нутқда (насрда нисбатан кам) бир хил ундош товушларнинг такрорланишига асосланган ифодавийликни кучайтирувчи восита, такрорнинг фонетик сатҳдаги хусусий кўриниши. А. шеърнинг алоҳида сатри ёки мисрадаги сўзлар гуруҳини фоник жиҳатдан ажратади, натижада уларнинг ифодавийлиги ортади, шеърнинг мусиқийлиги, хушоҳанглиги кучаяди. Мас., “Сочилган сочингдек сочилса сиринг...(Чўлпон), “Қумдан қурган қўрғоним қани...(Иқбол Мирзо). Ўзбек адабиётида барча мисралари ёки барча сўзлари бир хил ундош билан бошланган шеърлар ҳам машқ қилинганки, бу ҳам А.нинг бир кўринишидир (мас., Э.Воҳидов. “Қаро қошинг, қалам қошинг...”). Булардан фарқли ўлароқ, мисрадаги сўзлар таркибида бир хил ундошларни такрорлашга асосланган А. кўзга унчалик яққол ташланмайди, лекин улар яққол “эшитилади”: улар шеърнинг мусиқийлигини оширади, хушоҳанглик орқали эстетик таъсирни кучайтиради. Мас., Ш.Раҳмондан олинган қуйидаги парчада:

Қорли уваларда қора қўтослар,

темир ҳалқалар бор бурунларида.

Бир жойда айланар буюк чўлларнинг

дарага қамалган қуюнларидай.

Қамчилар тарсиллар,

ёрилар ҳаво,

қий-чувлар,

ҳуштаклар

суронлар жўшар, ҳарсиллар,

гулдирар ўжар қўтослар,

жон кириб қутурган тоғларга ўхшаб, –

“р” товуши такрорига асосланган А. бўлиб, товуш такрори парчага шиддатли ҳаяжон руҳига мос жаранг ва оҳанг бахш этади. Аслида, энг муҳими, А.ни бадиий восита санаш асоси ҳам шу: товуш такрорининг эмоционалликни, муайян ҳис-туйғулар ифодасини кучайтиришга хизмат қилмоғи шарт қилинади. Мазкур шарт бажарилмаган ўринларда товуш такрори бадиий восита эмас, балки тилда мавжуд товушларнинг нутқдаги табиий такроридир.