Allyuziya

Allyuziya (lot. allusio – ishora, hazil) – barchaga tanish deb hisoblangan real siyosiy, maishiy, tarixiy yoki adabiy faktga ishora qilishga asoslangan stilistik usul. Mohiyatan sharq mumtoz sheʼriyatida keng qoʻllangan talmeh (q.) sanʼatiga yaqin keladi. Farqli jihati shuki, talmehda koʻproq mashhur tarixiy va badiiy faktlarga ishora qilinsa, A.da ijodkor oʻz zamonasidagi siyosiy, maishiy yoki badiiy faktlarga ishora qilishi ham mumkin. Yaʼni A.da ishora obyektining doirasi kengroq. Mas., Faxriyor:

Darvoqe, orzu.

Orzu miltiq emas,

Sheʼrning intihosida

Otilmaydi, –

deganida, Chexovning “Sahnada miltiq osigʻliq boʻlsa, u albatta otilishi kerak” degan mashhur iborasiga ishora qiladi.

Sh.Rahmonning “Tuhmat” sheʼrida esa ishora obyekti oʻzgacha:

Kecha oʻgʻri boʻldi,

bugun vahshiydir

endi butun dunyo bilar bu haqda.

Qanday moʻmin edi,

qanday yaxshiydi

anqayib jimgina terganda paxta.

Bu oʻrinda ishora 80-yillar ijtimoiy-siyosiy faktlariga qaratilgan: shoirning “kecha oʻgʻri boʻldi” deganida sobiq Ittifoq markaziy matbuoti siyosiy maqsadlar bilan nogʻora qilib chalgan, yangi tariximizga “oʻzbeklar ishi”, “paxta ishi” degan nomlar bilan kirgan mudhish voqealar, “bugun vahshiydir” deganida esa Oʻsh, Fargʻona voqealariga ishora bor. Taʼkidlamoq joizki, publitsistik ruhda yozilgan sheʼrlardagi A.lar vaqt oʻtishi bilan izohga, sharhga muhtoj boʻlib boradi.

Аллюзия (лот. allusio – ишора, ҳазил) – барчага таниш деб ҳисобланган реал сиёсий, маиший, тарихий ёки адабий фактга ишора қилишга асосланган стилистик усул. Моҳиятан шарқ мумтоз шеъриятида кенг қўлланган талмеҳ (қ.) санъатига яқин келади. Фарқли жиҳати шуки, талмеҳда кўпроқ машҳур тарихий ва бадиий фактларга ишора қилинса, А.да ижодкор ўз замонасидаги сиёсий, маиший ёки бадиий фактларга ишора қилиши ҳам мумкин. Яъни А.да ишора объектининг доираси кенгроқ. Мас., Фахриёр:

Дарвоқе, орзу.

Орзу милтиқ эмас,

Шеърнинг интиҳосида

Отилмайди, –

деганида, Чеховнинг “Саҳнада милтиқ осиғлиқ бўлса, у албатта отилиши керак” деган машҳур иборасига ишора қилади.

Ш.Раҳмоннинг “Туҳмат” шеърида эса ишора объекти ўзгача:

Кеча ўғри бўлди,

бугун ваҳшийдир

энди бутун дунё билар бу ҳақда.

Қандай мўмин эди,

қандай яхшийди

анқайиб жимгина терганда пахта.

Бу ўринда ишора 80-йиллар ижтимоий-сиёсий фактларига қаратилган: шоирнинг “кеча ўғри бўлди” деганида собиқ Иттифоқ марказий матбуоти сиёсий мақсадлар билан ноғора қилиб чалган, янги тарихимизга “ўзбеклар иши”, “пахта иши” деган номлар билан кирган мудҳиш воқеалар, “бугун ваҳшийдир” деганида эса Ўш, Фарғона воқеаларига ишора бор. Таъкидламоқ жоизки, публицистик руҳда ёзилган шеърлардаги А.лар вақт ўтиши билан изоҳга, шарҳга муҳтож бўлиб боради.