Amr va nahiy

Amr va nahiy (ar. امر و نهي – buyurish va man qilish ) – insho yoʻllaridan biri, fikrni ifodalash usuli, lirik qahramon kechinmalarining biron bir harakatga undash yoki, aksincha, undan qaytarish, man qilish tarzida bayon etilishi. Oʻquvchini yaxshi ishni qilish va yomon ishdan saqlanishga chorlov mazmunidagi baytlarda, mohiyatan, A. va n. bilan kalomi jomiʼ (q.) sanʼati qorishiq qoʻllanadi. A.va n. ham deyarli barcha shoirlar ijodida uchraydi. Mas., Navoiyning:

Nozaninlar benavolargʻa tarahhum aylangiz,

Lutf agar yoʻqtur, gʻazab birla takallum aylangiz, –

baytida amr, yaʼni undash boʻlsa, Haziniyning:

Ajab motamsaro dunyo ekan poyoni yoʻq bilsam,

Ki sen dunyogʻa magʻrur oʻlmagʻilkim, hargiz vafo qilmas, –

baytida nahiy, yaʼni qaytarish mazmuni aks etgan.

Амр ва наҳий (ар. امر و نهي – буюриш ва ман қилиш ) – иншо йўлларидан бири, фикрни ифодалаш усули, лирик қаҳрамон кечинмаларининг бирон бир ҳаракатга ундаш ёки, аксинча, ундан қайтариш, ман қилиш тарзида баён этилиши. Ўқувчини яхши ишни қилиш ва ёмон ишдан сақланишга чорлов мазмунидаги байтларда, моҳиятан, А. ва н. билан каломи жомиъ (қ.) санъати қоришиқ қўлланади. А.ва н. ҳам деярли барча шоирлар ижодида учрайди. Мас., Навоийнинг:

Нозанинлар бенаволарға тараҳҳум айлангиз,

Лутф агар йўқтур, ғазаб бирла такаллум айлангиз, –

байтида амр, яъни ундаш бўлса, Ҳазинийнинг:

Ажаб мотамсаро дунё экан поёни йўқ билсам,

Ки сен дунёға мағрур ўлмағилким, ҳаргиз вафо қилмас, –

байтида наҳий, яъни қайтариш мазмуни акс этган.