Aruz

Aruz (ar. عروض – chodirni ushlab turish uchun oʻrtaga qoʻyiladigan yogʻoch) – 1) qisqa, choʻziq va oʻta choʻziq hijolarning muayyan tartibda guruhlanib takrorlanishiga asoslangan metrik sheʼr tizimi. Manbalarda aruzga VIII asrda yashagan arab olimi Halil ibn Ahmad tomonidan asos solingani, bu atama olim yashagan vodiy nomi bilan bogʻliq ekanligi qayd etiladi. A. ming yillar davomida Sharq adabiyotidagi yetakchi sheʼr tizimi boʻlib keldi, muttasil boyish va rivojlanishda boʻldi, mukammal tizimga aylandi, uning qonuniyatlari bilan shugʻullanuvchi soha – ilmi aruz (q.) shakllandi. Dastlab arab adabiyotida maydonga kelgan A. sheʼr tizimi IX asrdayoq forsiy adabiyotda ham qoʻllanila boshlagan. Turkiy xalqlar adabiyotida, jumladan, oʻzbek adabiyotida ham A. qadimdan qoʻllanib kelinadi, degan fikr mavjud: "Bizning Oʻrta Osiyo turklari tomonidan qachon qabul etilgani aniq emas. Biroq hijriy 462 da Qashqarda yozilgan mashhur "Qutadgʻu bilig" kitobining shu aruz vaznida yozilgʻani eʼtibor etilsa, juda eskidan qabul etilgani maʼlum boʻladur" (Fitrat). XI asrdan to XIX asr oxiri – XX asr boshlariga qadar A. oʻzbek mumtoz adabiyotidagi asosiy sheʼriy tizim boʻlib keldi. Albatta, forsiy va turkiy adabiyotlar A.ni mexanik tarzda oʻzlashtirgan emas, aksincha, u fors va turkiy til xususiyatlariga imkon qadar moslashtirilgan. Tabiiyki, bu hol A.ni boyitgan, arab A., fors A., turkiy A. kabi tushunchalarning yuzaga kelishiga asos boʻlgan.

Mumtoz aruzshunoslikda A.ning ritmik birliklari sifatida harf (q.), juzv (q.), rukn (q.) va bahr (q.) koʻrsatilib, bu koʻproq arab A.iga xosdir. Oʻzbek mumtoz adabiyotshunosligida, jumladan, Navoiyning “Mezon ul-avzon””, Boburning “Muxtasar” asarlarida turkiy A. ham shu anʼana yoʻlida oʻrganilgan. XX asrdan, xususan, Fitratdan boshlab oʻzbek aruzshunosligida eng kichik ritmik boʻlak sifatida hijo (q.) koʻrsatila boshlandiki, bu A. ilmini oʻzbek tili tabiatiga moslash zaruratining hosilasidir. Natijada oʻzbek aruzshunosligida harf va juzv atamalari passivlashdi, yaʼni turkiy (oʻzbek) A.ning ritmik birliklari sifatida hijo, rukn va bahr eʼtirof etildi. Mazkur birliklarning kichigi kattasini hosil qiladi (harflarning maʼlum tartibda birikishidan juzv, juzvlarning maʼlum tartibda takrorlanishidan rukn (asl), ruknlarning maʼlum tartibda takrorlanishidan esa bahr), shuningdek, ruknlar sifat yoki miqdor jihatidan zihof (q.)ga uchrashidan qator shoxobchalar paydo boʻladi, bu esa A.ning ritmik imkoniyatlarini kengaytiradi, unga ritmik-intonatsion rang-baranglik beradi. Natijada A. yuzlab vaznlarni oʻz ichiga olgan mukammal tizimga aylanadiki, u qaysidir jihatlari bilan Mendeleyev jadvalini yodga soladi. Yaʼni nazariy jihatdan barcha vaznlar taqteʼsini chizib koʻrsatish, shunga tushadigan sheʼr yozish mumkin; tizim tarkibidagi ayrim vaznlar faol boʻlsa, boshqalari juda kam qoʻllanadi; ayrim vaznlar koʻproq arab, boshqalari fors, tagʻin birlari esa turkiy sheʼriyatda qoʻllanadi va h.

XX asrning 20-yillariga kelib A. sheʼriyatimizdagi yetakchilik maqomini yoʻqotdi, oʻz oʻrnini tilimiz tabiatiga muvofiqroq boʻlgan barmoqqa boʻshatib berdi. Shunga qaramay, XX asrda yashab ijod etgan Hamid Olimjon, Habibiy, Sobir Abdulla, Chustiy, Charxiy kabi, shuningdek, ushbu anʼanani muvaffaqiyatli davom ettirgan Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Jamol Kamol, Oydin Hojiyeva, Mirzo Kenjabek kabi zamondosh shoirlarimiz ijodida ham A.da yozilgan sheʼrlar koʻplab uchraydi.

2) qarang: taqtiʼ

Аруз (ар. عروض – чодирни ушлаб туриш учун ўртага қўйиладиган ёғоч) – 1) қисқа, чўзиқ ва ўта чўзиқ ҳижоларнинг муайян тартибда гуруҳланиб такрорланишига асосланган метрик шеър тизими. Манбаларда арузга VIII асрда яшаган араб олими Ҳалил ибн Аҳмад томонидан асос солингани, бу атама олим яшаган водий номи билан боғлиқ эканлиги қайд этилади. А. минг йиллар давомида Шарқ адабиётидаги етакчи шеър тизими бўлиб келди, муттасил бойиш ва ривожланишда бўлди, мукаммал тизимга айланди, унинг қонуниятлари билан шуғулланувчи соҳа – илми аруз (қ.) шаклланди. Дастлаб араб адабиётида майдонга келган А. шеър тизими IX асрдаёқ форсий адабиётда ҳам қўлланила бошлаган. Туркий халқлар адабиётида, жумладан, ўзбек адабиётида ҳам А. қадимдан қўлланиб келинади, деган фикр мавжуд: "Бизнинг Ўрта Осиё турклари томонидан қачон қабул этилгани аниқ эмас. Бироқ ҳижрий 462 да Қашқарда ёзилган машҳур "Қутадғу билиг" китобининг шу аруз вазнида ёзилғани эътибор этилса, жуда эскидан қабул этилгани маълум бўладур" (Фитрат). XI асрдан то XIX аср охири – XX аср бошларига қадар А. ўзбек мумтоз адабиётидаги асосий шеърий тизим бўлиб келди. Албатта, форсий ва туркий адабиётлар А.ни механик тарзда ўзлаштирган эмас, аксинча, у форс ва туркий тил хусусиятларига имкон қадар мослаштирилган. Табиийки, бу ҳол А.ни бойитган, араб А., форс А., туркий А. каби тушунчаларнинг юзага келишига асос бўлган.

Мумтоз арузшуносликда А.нинг ритмик бирликлари сифатида ҳарф (қ.), жузв (қ.), рукн (қ.) ва баҳр (қ.) кўрсатилиб, бу кўпроқ араб А.ига хосдир. Ўзбек мумтоз адабиётшунослигида, жумладан, Навоийнинг “Мезон ул-авзон””, Бобурнинг “Мухтасар” асарларида туркий А. ҳам шу анъана йўлида ўрганилган. ХХ асрдан, хусусан, Фитратдан бошлаб ўзбек арузшунослигида энг кичик ритмик бўлак сифатида ҳижо (қ.) кўрсатила бошландики, бу А. илмини ўзбек тили табиатига мослаш заруратининг ҳосиласидир. Натижада ўзбек арузшунослигида ҳарф ва жузв атамалари пассивлашди, яъни туркий (ўзбек) А.нинг ритмик бирликлари сифатида ҳижо, рукн ва баҳр эътироф этилди. Мазкур бирликларнинг кичиги каттасини ҳосил қилади (ҳарфларнинг маълум тартибда бирикишидан жузв, жузвларнинг маълум тартибда такрорланишидан рукн (асл), рукнларнинг маълум тартибда такрорланишидан эса баҳр), шунингдек, рукнлар сифат ёки миқдор жиҳатидан зиҳоф (қ.)га учрашидан қатор шохобчалар пайдо бўлади, бу эса А.нинг ритмик имкониятларини кенгайтиради, унга ритмик-интонацион ранг-баранглик беради. Натижада А. юзлаб вазнларни ўз ичига олган мукаммал тизимга айланадики, у қайсидир жиҳатлари билан Менделеев жадвалини ёдга солади. Яъни назарий жиҳатдан барча вазнлар тақтеъсини чизиб кўрсатиш, шунга тушадиган шеър ёзиш мумкин; тизим таркибидаги айрим вазнлар фаол бўлса, бошқалари жуда кам қўлланади; айрим вазнлар кўпроқ араб, бошқалари форс, тағин бирлари эса туркий шеъриятда қўлланади ва ҳ.

ХХ асрнинг 20-йилларига келиб А. шеъриятимиздаги етакчилик мақомини йўқотди, ўз ўрнини тилимиз табиатига мувофиқроқ бўлган бармоққа бўшатиб берди. Шунга қарамай, ХХ асрда яшаб ижод этган Ҳамид Олимжон, Ҳабибий, Собир Абдулла, Чустий, Чархий каби, шунингдек, ушбу анъанани муваффақиятли давом эттирган Эркин Воҳидов, Абдулла Орипов, Жамол Камол, Ойдин Ҳожиева, Мирзо Кенжабек каби замондош шоирларимиз ижодида ҳам А.да ёзилган шеърлар кўплаб учрайди.

2) қаранг: тақтиъ