Arxaizm

Arxaizm (yun. archaios – qadimgi) – eskirgan, isteʼmoldan chiqqan soʻz (yoki grammatik shakllar). A.lardan tarixiy mavzudagi asarlarda davr koloritini berish, qahramonlar nutqini individuallashtirish (zamonasiga mos holda) kabi maqsadlarda foydalaniladi. Mas., M.Alining “Sarbadorlar” romanidagi ilk jumla: “Hijriy 764 yil shavvol oyining 18-kuni oʻttiz chogʻli tuyalar karvoni Samarqandning Kesh darvozasiga yetib kelganida, vaqt xuftondan oshgan edi”. Dastlabki jumlayoq oʻquvchi diqqat-eʼtiborini oʻzga vaqtga sozlaydi, bunga jumlada qoʻllangan soʻzlar asos boʻladi. Oʻtmish ruhi yuqtirilgan oʻquvchi romanni oʻqish davomida Temur “dastavval oʻziga xos lashkar tuzishga urindi”, “turli shaharlarga tingʻchilar, qulovuzlar yubora boshladi” tarzidagi jumlalar, “Naqoralar chalindi. Navkarlar qoʻliga kishan solingan, uchovining boʻyinlariga bitta jela tashlangan... dor tagiga olib bordilar” kabi lavhalarda qoʻllangan tarixiy soʻz va shakllarni tabiiy qabul qiladi, ayni shu til unsurlari unda oʻtmish ruhini tutib turadi. Bundan tashqari, A.lardan baʼzan uslubga tantanavorlik berish, baʼzan esa doʻstona hazil yo kinoya uchun ham foydalaniladi. Bunga Gʻ.Gʻulomning Charxiy, Ulfat, S.Abdulla, O.Valixonov kabi doʻstlariga bitgan maktublari misol boʻla oladi. Jumladan, Charxiyga yozilgan maktub:

“Doʻsti muhtaram mavlono Asqarali Charxiy Xoʻqandiy.

Asʼada kallohu fiddorayn.

Maktubi muhabbat uslublari soati saʼdda qoʻlimizga tegdi. Boshimiz avji falakdan ham oshib ketdi. Shayxi-shuyux, allomai piri Kiromiddin hazratlarining debochai qalamilari haqindagi xabari sururovarlaridan bisyor mamnun boʻldik. Tez fursatda dastras boʻlmogʻi umididamiz, albatta.

Masalai duvvumga kelganda, fikrimcha, bu ish oʻzim bormasdan, orqavorot – maktub orqali hal boʻlmogʻi mushkul koʻrinur. Yaqin oʻrtalarda Fargʻona tomonlarga safar ixtiyor qilsammukun, degan niyatim ham yoʻq emas. Balki shu muddatda janoblarining iltimoslarini hal qilish uchun arbobi shahri Hoʻqandi firdavsmonandga murojaat qilurman, inshoolloh.

Boqi: Assalomu alaykum.

Gʻafur Gʻulomi Shoshiyi Qoratoshiy”.

Gʻ.Gʻulom maktubida A. va varvarizmlar qoʻllash orqali eskicha uslubni tiklash (stilizatsiya)ga intiladi: madrasa koʻrgan ziyolilar uslubiga xos jumla qurilishi, arabcha-forscha soʻzlar, kalimalar va sintaktik qurilmalarning ishlatilgani shuni koʻrsatadi. Bular esa maktubga tantanavor ruh berish bilan birga, shoirning doʻstona hazil-mutoyibaga moyilligi, eskicha anʼanalarga sodiq qolgan Charxiy domlaga kinoyasini ham ifodalaydi.

Архаизм (юн. archaios – қадимги) – эскирган, истеъмолдан чиққан сўз (ёки грамматик шакллар). А.лардан тарихий мавзудаги асарларда давр колоритини бериш, қаҳрамонлар нутқини индивидуаллаштириш (замонасига мос ҳолда) каби мақсадларда фойдаланилади. Мас., М.Алининг “Сарбадорлар” романидаги илк жумла: “Ҳижрий 764 йил шаввол ойининг 18-куни ўттиз чоғли туялар карвони Самарқанднинг Кеш дарвозасига етиб келганида, вақт хуфтондан ошган эди”. Дастлабки жумлаёқ ўқувчи диққат-эътиборини ўзга вақтга созлайди, бунга жумлада қўлланган сўзлар асос бўлади. Ўтмиш руҳи юқтирилган ўқувчи романни ўқиш давомида Темур “даставвал ўзига хос лашкар тузишга уринди”, “турли шаҳарларга тинғчилар, қуловузлар юбора бошлади” тарзидаги жумлалар, “Нақоралар чалинди. Навкарлар қўлига кишан солинган, учовининг бўйинларига битта жела ташланган... дор тагига олиб бордилар” каби лавҳаларда қўлланган тарихий сўз ва шаклларни табиий қабул қилади, айни шу тил унсурлари унда ўтмиш руҳини тутиб туради. Бундан ташқари, А.лардан баъзан услубга тантанаворлик бериш, баъзан эса дўстона ҳазил ё киноя учун ҳам фойдаланилади. Бунга Ғ.Ғуломнинг Чархий, Улфат, С.Абдулла, О.Валихонов каби дўстларига битган мактублари мисол бўла олади. Жумладан, Чархийга ёзилган мактуб:

“Дўсти муҳтарам мавлоно Асқарали Чархий Хўқандий.

Асъада каллоҳу фиддорайн.

Мактуби муҳаббат услублари соати саъдда қўлимизга тегди. Бошимиз авжи фалакдан ҳам ошиб кетди. Шайхи-шуюх, алломаи пири Киромиддин ҳазратларининг дебочаи қаламилари ҳақиндаги хабари суруроварларидан бисёр мамнун бўлдик. Тез фурсатда дастрас бўлмоғи умидидамиз, албатта.

Масалаи дуввумга келганда, фикримча, бу иш ўзим бормасдан, орқаворот – мактуб орқали ҳал бўлмоғи мушкул кўринур. Яқин ўрталарда Фарғона томонларга сафар ихтиёр қилсаммукун, деган ниятим ҳам йўқ эмас. Балки шу муддатда жанобларининг илтимосларини ҳал қилиш учун арбоби шаҳри Ҳўқанди фирдавсмонандга мурожаат қилурман, иншооллоҳ.

Боқи: Ассалому алайкум.

Ғафур Ғуломи Шошийи Қоратоший”.

Ғ.Ғулом мактубида А. ва варваризмлар қўллаш орқали эскича услубни тиклаш (стилизация)га интилади: мадраса кўрган зиёлилар услубига хос жумла қурилиши, арабча-форсча сўзлар, калималар ва синтактик қурилмаларнинг ишлатилгани шуни кўрсатади. Булар эса мактубга тантанавор руҳ бериш билан бирга, шоирнинг дўстона ҳазил-мутойибага мойиллиги, эскича анъаналарга содиқ қолган Чархий домлага киноясини ҳам ифодалайди.