Arxetip

Arxetip (yun. archetypon – obrazning ilk asosi, model) – inson tafakkuri, ijodiy tasavvuriga xos boʻlgan turgʻun “sxema”, fikriy konstruksiya va qoliplar, motivlar va ularning turli kombinatsiyalari. A. tushunchasi shveysariyalik ruhshunos K.Yung taʼlimoti bilan bogʻliq holda ommalashdi. Unga koʻra, A.lar kishilik jamiyatining eng qadimgi davrlaridan boshlab insoniyat xotirasida “kollektiv ongsizlik” sifatida yashaydi va ijod jarayonida turli shakllarda oʻzini namoyon etaveradi. Yaʼni A.lar universal xarakterga ega boʻlib, ularning izlarini eng qadimgi davrlardan boshlab to hozirgi adabiyotgacha koʻrish mumkin. A. konstruksiya va sxemalardan oʻziga xos “syujet va syujet holatlari” jamgʻarmasi hosil boʻladiki, ular asardan asarga, davrdan davrga koʻchib yuradi. K.Yungga koʻra, A. avvalo shakl hodisasi boʻlib, muayyan davrda yashayotgan ijodkor ongida uygʻonganidagina uning hayotiy tajribasi bilan boyitiladi va konkret mazmun kasb etadi. Mas., yer yuzidagi birinchi qotillikdan naql qiluvchi “Qobil va Hobil” qissasida hasad, koʻrolmaslik qotillikni keltirib chiqargan boʻlsa, xuddi shu motiv turli kombinatsiyalar koʻrinishida jahon adabiyotida qayta-qayta jonlanaveradi (Shekspir. “Otello”; A.Pushkin. “Motsart va Solyeri”). Shunga oʻxshash, xoʻjayin xotinining xizmatkorni yaqinlikka undashi motivi (“Ezop hayoti”, “Yusuf qissasi” va b.) qadimgi davrlardayoq keng ommalashgan boʻlib, u keyingi davrlar adabiyotida, xususan, oʻzbek adabiyotida ham turli kombinatsiyalarda namoyon boʻladi (Choʻlpon. “Kecha”; U.Hamdam. “Muvozanat”). Yoki “Shoh Edip”dagi insest motivi Gi de Mopassanning “Portda” hikoyasi, T.Qayipberganovning “Qoraqalpoq qissasi”, Oʻ.Hoshimovning “Ikki eshik orasi”, M.Alining “Sarbadorlar” romanlarida oʻzgacharoq koʻrinishlarda akslanadi. Misolga olingan hollarning bari qadimdan mavjud boʻlgan ilk asosga – A.iga ega boʻlib, bu ilk asos konkret davr xususiyatlari bilan bogʻliq holda turlicha koʻrinishlar oladi.

Архетип (юн. archetypon – образнинг илк асоси, модель) – инсон тафаккури, ижодий тасаввурига хос бўлган турғун “схема”, фикрий конструкция ва қолиплар, мотивлар ва уларнинг турли комбинациялари. А. тушунчаси швейцариялик руҳшунос К.Юнг таълимоти билан боғлиқ ҳолда оммалашди. Унга кўра, А.лар кишилик жамиятининг энг қадимги даврларидан бошлаб инсоният хотирасида “коллектив онгсизлик” сифатида яшайди ва ижод жараёнида турли шаклларда ўзини намоён этаверади. Яъни А.лар универсал характерга эга бўлиб, уларнинг изларини энг қадимги даврлардан бошлаб то ҳозирги адабиётгача кўриш мумкин. А. конструкция ва схемалардан ўзига хос “сюжет ва сюжет ҳолатлари” жамғармаси ҳосил бўладики, улар асардан асарга, даврдан даврга кўчиб юради. К.Юнгга кўра, А. аввало шакл ҳодисаси бўлиб, муайян даврда яшаётган ижодкор онгида уйғонганидагина унинг ҳаётий тажрибаси билан бойитилади ва конкрет мазмун касб этади. Мас., ер юзидаги биринчи қотилликдан нақл қилувчи “Қобил ва Ҳобил” қиссасида ҳасад, кўролмаслик қотилликни келтириб чиқарган бўлса, худди шу мотив турли комбинациялар кўринишида жаҳон адабиётида қайта-қайта жонланаверади (Шекспир. “Отелло”; А.Пушкин. “Моцарт ва Сольери”). Шунга ўхшаш, хўжайин хотинининг хизматкорни яқинликка ундаши мотиви (“Эзоп ҳаёти”, “Юсуф қиссаси” ва б.) қадимги даврлардаёқ кенг оммалашган бўлиб, у кейинги даврлар адабиётида, хусусан, ўзбек адабиётида ҳам турли комбинацияларда намоён бўлади (Чўлпон. “Кеча”; У.Ҳамдам. “Мувозанат”). Ёки “Шоҳ Эдип”даги инцест мотиви Ги де Мопассаннинг “Портда” ҳикояси, Т.Қайипбергановнинг “Қорақалпоқ қиссаси”, Ў.Ҳошимовнинг “Икки эшик ораси”, М.Алининг “Сарбадорлар” романларида ўзгачароқ кўринишларда аксланади. Мисолга олинган ҳолларнинг бари қадимдан мавжуд бўлган илк асосга – А.ига эга бўлиб, бу илк асос конкрет давр хусусиятлари билан боғлиқ ҳолда турлича кўринишлар олади.