Assotsiativ obraz

Assotsiativ obraz (lot. associatio – birlashtirmoq, qoʻshmoq) – narsa-hodisa va tushunchalar orasidagi ilgʻab olinishi qiyin boʻlgan aloqalarga asoslangan, ularni kutilmagan tarzda biriktirish (qiyoslash, chogʻishtirish, qarshilantirish) orqali voqe boʻluvchi va shu tufayli yuksak darajadagi metaforiklik, subyektivlik kasb etuvchi obraz. Aslida, assotsiativlik har qanday obraz tabiatiga xos xususiyatdir. Yaʼni A.o. badiiy obrazning alohida bir turi emas, bu termin ostida umuman badiiy obrazga xos assotsiativlikni kuchli namoyon etuvchi obraz tushuniladi. Demak, terminning qoʻllanishida muayyan shartlilik mavjud. A.o. oʻquvchidan ijodiy faollikni, narsa-hodisalar orasidagi muallif tayangan aloqalarni, aloqalar zanjirini ilgʻay olishni taqozo etadi. Mas., Z.Roʻziyevaning quyidagi misralarini olaylik:

Sezarmisiz, men bir gul, maysa,

Shabnamimda kulgan quyosh bor...

Maʼlumki, sheʼr ichidagi soʻz, bir tomondan, boshqa soʻzlar bilan mustahkam aloqada – u boshqa soʻzga yo tenglanadi, yo zidlanadi, yo tobelanadi; ikkinchi tomondan, soʻz ortida olam, u anglatayotgan narsa-hodisa va tushunchalar ham borki, ular ham bir-biri bilan aloqador. Yaʼni maʼno soʻz soʻzga urishtirilganda voqe boʻladi. Zero, soʻzning soʻzga urilishi – bamisoli bong, uning jarangi tasavvurimizda qandaydir tushunchalar, narsalar, manzaralar, qiyoslarni – bir soʻz bilan aytganda, assotsiatsiyalarni, assotsiatsiyalar zanjirini uygʻotadi. Shoira “men bir gul” deydi-da, ortidanoq shoshib buni inkor qiladi – oʻzini maysaga qiyoslaydi. Yaʼni quloqlarimiz oʻrganib ketgan “ayol – gul” qiyosi “ayol – maysa” qiyosi uchun koʻprik misoli. Maysa esa tasavvurda mayinlik, beozorlik, zaiflik, siniqlik singari ayolga xos tushunchalarni uygʻotadi. Shu tushunchalar bilan bogʻliq holda “shabnam” ayol qalbini – har ne gardu gʻubordan forigʻ, oʻziga olam tashvishini sigʻdira olgan mitti-ulkan makonni suratlantiradi. Soflik etaloni boʻlmish qatrada esa “kulgan quyosh” bor. Ajdodlarimiz quyoshni “mehr” deb ataganlari yodga olinsa, ayon boʻladiki, bu chizgi bilan ayol qalbi taʼrifi boʻrtib koʻzga tashlanadi. Shu nuqtada muallifning original qarashini, badiiy falsafasini anglash mumkin boʻladi. Ayolni gulga mengzash asosi – goʻzallik, goʻzallik esa oʻtkinchi. Shoira topgan qiyos esa “gul”dan koʻra sigʻimliroq, zero, u ayol zoti uchun umumiyroq va boqiyroq xususiyatni mujassam etmoqda. Parchada ayol qalbi haqida umuman gap yoʻq, lekin assotsiativ aloqalar tufayli u ilgʻab olinadi. Dunyoni metaforik idrok etishga intilayotgan zamonaviy sheʼriyatda A.o.lar tobora keng oʻrin olib bormoqdaki, bu kabi misollarni juda koʻplab keltirish mumkin.

Ассоциатив образ (лот. associatio – бирлаштирмоқ, қўшмоқ) – нарса-ҳодиса ва тушунчалар орасидаги илғаб олиниши қийин бўлган алоқаларга асосланган, уларни кутилмаган тарзда бириктириш (қиёслаш, чоғиштириш, қаршилантириш) орқали воқе бўлувчи ва шу туфайли юксак даражадаги метафориклик, субъективлик касб этувчи образ. Аслида, ассоциативлик ҳар қандай образ табиатига хос хусусиятдир. Яъни А.о. бадиий образнинг алоҳида бир тури эмас, бу термин остида умуман бадиий образга хос ассоциативликни кучли намоён этувчи образ тушунилади. Демак, терминнинг қўлланишида муайян шартлилик мавжуд. А.о. ўқувчидан ижодий фаолликни, нарса-ҳодисалар орасидаги муаллиф таянган алоқаларни, алоқалар занжирини илғай олишни тақозо этади. Мас., З.Рўзиеванинг қуйидаги мисраларини олайлик:

Сезармисиз, мен бир гул, майса,

Шабнамимда кулган қуёш бор...

Маълумки, шеър ичидаги сўз, бир томондан, бошқа сўзлар билан мустаҳкам алоқада – у бошқа сўзга ё тенгланади, ё зидланади, ё тобеланади; иккинчи томондан, сўз ортида олам, у англатаётган нарса-ҳодиса ва тушунчалар ҳам борки, улар ҳам бир-бири билан алоқадор. Яъни маъно сўз сўзга уриштирилганда воқе бўлади. Зеро, сўзнинг сўзга урилиши – бамисоли бонг, унинг жаранги тасаввуримизда қандайдир тушунчалар, нарсалар, манзаралар, қиёсларни – бир сўз билан айтганда, ассоциацияларни, ассоциациялар занжирини уйғотади. Шоира “мен бир гул” дейди-да, ортиданоқ шошиб буни инкор қилади – ўзини майсага қиёслайди. Яъни қулоқларимиз ўрганиб кетган “аёл – гул” қиёси “аёл – майса” қиёси учун кўприк мисоли. Майса эса тасаввурда майинлик, беозорлик, заифлик, синиқлик сингари аёлга хос тушунчаларни уйғотади. Шу тушунчалар билан боғлиқ ҳолда “шабнам” аёл қалбини – ҳар не гарду ғубордан фориғ, ўзига олам ташвишини сиғдира олган митти-улкан маконни суратлантиради. Софлик эталони бўлмиш қатрада эса “кулган қуёш” бор. Аждодларимиз қуёшни “меҳр” деб атаганлари ёдга олинса, аён бўладики, бу чизги билан аёл қалби таърифи бўртиб кўзга ташланади. Шу нуқтада муаллифнинг оригинал қарашини, бадиий фалсафасини англаш мумкин бўлади. Аёлни гулга менгзаш асоси – гўзаллик, гўзаллик эса ўткинчи. Шоира топган қиёс эса “гул”дан кўра сиғимлироқ, зеро, у аёл зоти учун умумийроқ ва боқийроқ хусусиятни мужассам этмоқда. Парчада аёл қалби ҳақида умуман гап йўқ, лекин ассоциатив алоқалар туфайли у илғаб олинади. Дунёни метафорик идрок этишга интилаётган замонавий шеъриятда А.о.лар тобора кенг ўрин олиб бормоқдаки, бу каби мисолларни жуда кўплаб келтириш мумкин.