Avangardizm

Avangardizm (fr. avant-garde – oldingi otryad, ilgʻor) – 1) shartli ravishda modernistik adabiyotning bir qator oqimlariga xos boʻlgan xususiyatning umumiy nomi sifatida qoʻllanuvchi termin. Yaʼni A. adabiy jarayondagi muayyan bir yoʻnalish yoki oqim emas, balki bir qator oqimlarga xos xususiyat, yana ham aniqrogʻi, modernizmning keskin, radikal qanotidir. A. adabiyotning reallik bilan aloqasini inkor qilish, adabiyot va sanʼatni ijtimoiy hayot bilan bogʻliq boʻlmagan alohida soha deb bilish, adabiy anʼanalarni inkor qilish va badiiy shaklda mutlaq yangilik yaratish daʼvosini olgʻa surish kabilarda namoyon boʻladi (q. futurizm, dadaizm, syurrealizm); 2) modernizmning bosqichlaridan biri, oʻz ichiga Birinchi jahon urushi arafalaridan boshlab Ikkinchi jahon urushi oxirigacha boʻlgan davrni qamrab oladi. Modernizmni bu tarzda davrlashtiruvchi mutaxassislar uning yana neoavangardizm (XX asrning 50–60-yillari) va postmodernizm (70-yillardan boshlab) bosqichlarini ham ajratadilar. Lekin bu mavjud qarashlardan birigina boʻlib, umumeʼtirof etilgan emas; 3) Gʻarb adabiyotshunosligida modernizmning bir qator oqimlariga xos xususiyat yoki uning bir bosqichi sifatida emas, balki umuman modernizm maʼnosida ham qoʻllanadi.

Авангардизм (фр. avant-garde – олдинги отряд, илғор) – 1) шартли равишда модернистик адабиётнинг бир қатор оқимларига хос бўлган хусусиятнинг умумий номи сифатида қўлланувчи термин. Яъни А. адабий жараёндаги муайян бир йўналиш ёки оқим эмас, балки бир қатор оқимларга хос хусусият, яна ҳам аниқроғи, модернизмнинг кескин, радикал қанотидир. А. адабиётнинг реаллик билан алоқасини инкор қилиш, адабиёт ва санъатни ижтимоий ҳаёт билан боғлиқ бўлмаган алоҳида соҳа деб билиш, адабий анъаналарни инкор қилиш ва бадиий шаклда мутлақ янгилик яратиш даъвосини олға суриш кабиларда намоён бўлади (қ. футуризм, дадаизм, сюрреализм); 2) модернизмнинг босқичларидан бири, ўз ичига Биринчи жаҳон уруши арафаларидан бошлаб Иккинчи жаҳон уруши охиригача бўлган даврни қамраб олади. Модернизмни бу тарзда даврлаштирувчи мутахассислар унинг яна неоавангардизм (ХХ асрнинг 50–60-йиллари) ва постмодернизм (70-йиллардан бошлаб) босқичларини ҳам ажратадилар. Лекин бу мавжуд қарашлардан биригина бўлиб, умумэътироф этилган эмас; 3) Ғарб адабиётшунослигида модернизмнинг бир қатор оқимларига хос хусусият ёки унинг бир босқичи сифатида эмас, балки умуман модернизм маъносида ҳам қўлланади.