Avtobiografik asar

Avtobiografik asar (yun. autos – oʻzim, bios – hayot, grapho - yozaman) – muallifning oʻz hayoti haqida izchil hikoya qilishiga asoslangan adabiy janr. A.a.ni yozuvchining turli munosabat bilan yozilgan avtobiografiyasi (tarjimai hol)dan farqlash lozim. A.a. muallifi oʻz hayotini qaytadan yashab koʻradi, uni bir butun sifatida idrok etishga intiladi. Yashab oʻtilgan hayotni bir butunlikda idrok etish ehtiyoji tufayli A.a. muallifi baʼzan badiiy toʻqimalarga ham yoʻl qoʻyishi tabiiy, chunki u hayotini yaxlit estetik mushohada qilarkan, uni ijodiy qayta yaratadi. Shuning uchun ham A.a.lar aksar hollarda mualliflarning ijodiy yetuklik pallalarida, umrlari nihoyasida yoziladi (mas., Oybekning “Bolalik” qissasi). Mutaxassislar A.a.ni chegaradagi, yaʼni boshqa janrlar bilan kesishuvchi janr deb hisoblaydilar. Haqiqatan ham, A.a.ning memuarlar, kundaliklar, ayrim sayohatnomalar bilan oʻxshash tomonlari bor. A.a.ning memuarlardan farqi shuki, memuar asarda muallifni voqelik (oʻzi uchratgan kishilar, guvohi boʻlgan yoki qatnashgan voqealar) qiziqtirsa, A.a. muallifi diqqat markazida oʻzining voqelik bilan uzviy aloqadagi shakllanish tarixi, qalb va ongi tarixi turadi. Yoki kundaliklarda ham A.a.dagi kabi muallifning boshdan oʻtkazgan va koʻngildan kechirganlari aks etadi. Farq shuki, kundaliklarda tasvirlanayotgan voqealarning yuz berish vaqti bilan ular haqida yozish vaqti orasida davriy masofa yoʻq, bu esa oʻz hayotini bir butunlikda koʻrishga xalal beradi, yaʼni muallif bosib oʻtgan hayot yoʻli uning oʻzi uchun estetik idrok obyektiga aylanmaydi. A.a. bilan avtobiografik xarakterdagi asarlarni farqlash kerak. Avvalo, shuni aytish kerakki, har qanday adabiy asarda avtobiografiklik unsurlari mavjud, chunki asar muallifning hayotiy tajribasi asosida dunyoga keladi: ijodkor hayotida yuz bergan ayrim voqealar, u guvoh boʻlgan holatlar, shular taʼsirida yuzaga kelgan oʻy-kechinmalar matnga singib ketishi tabiiy. Avtobiografik xarakterdagi asarda biografik unsurlar salmoqli oʻrin tutgani holda, badiiy toʻqima hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi (mas., Gʻ.Gʻulomning “Shum bola” qissasi). Boshqacha aytsak, xuddi real prototipiga ega asarlardagi kabi, avtobiografik xarakterdagi asar uchun muallif – prototip, xolos, uning asosida boshqa bir shaxs obrazi yaratiladi.

Автобиографик асар (юн. autos – ўзим, bios – ҳаёт, grapho - ёзаман) – муаллифнинг ўз ҳаёти ҳақида изчил ҳикоя қилишига асосланган адабий жанр. А.а.ни ёзувчининг турли муносабат билан ёзилган автобиографияси (таржимаи ҳол)дан фарқлаш лозим. А.а. муаллифи ўз ҳаётини қайтадан яшаб кўради, уни бир бутун сифатида идрок этишга интилади. Яшаб ўтилган ҳаётни бир бутунликда идрок этиш эҳтиёжи туфайли А.а. муаллифи баъзан бадиий тўқималарга ҳам йўл қўйиши табиий, чунки у ҳаётини яхлит эстетик мушоҳада қиларкан, уни ижодий қайта яратади. Шунинг учун ҳам А.а.лар аксар ҳолларда муаллифларнинг ижодий етуклик паллаларида, умрлари ниҳоясида ёзилади (мас., Ойбекнинг “Болалик” қиссаси). Мутахассислар А.а.ни чегарадаги, яъни бошқа жанрлар билан кесишувчи жанр деб ҳисоблайдилар. Ҳақиқатан ҳам, А.а.нинг мемуарлар, кундаликлар, айрим саёҳатномалар билан ўхшаш томонлари бор. А.а.нинг мемуарлардан фарқи шуки, мемуар асарда муаллифни воқелик (ўзи учратган кишилар, гувоҳи бўлган ёки қатнашган воқеалар) қизиқтирса, А.а. муаллифи диққат марказида ўзининг воқелик билан узвий алоқадаги шаклланиш тарихи, қалб ва онги тарихи туради. Ёки кундаликларда ҳам А.а.даги каби муаллифнинг бошдан ўтказган ва кўнгилдан кечирганлари акс этади. Фарқ шуки, кундаликларда тасвирланаётган воқеаларнинг юз бериш вақти билан улар ҳақида ёзиш вақти орасида даврий масофа йўқ, бу эса ўз ҳаётини бир бутунликда кўришга халал беради, яъни муаллиф босиб ўтган ҳаёт йўли унинг ўзи учун эстетик идрок объектига айланмайди. А.а. билан автобиографик характердаги асарларни фарқлаш керак. Аввало, шуни айтиш керакки, ҳар қандай адабий асарда автобиографиклик унсурлари мавжуд, чунки асар муаллифнинг ҳаётий тажрибаси асосида дунёга келади: ижодкор ҳаётида юз берган айрим воқеалар, у гувоҳ бўлган ҳолатлар, шулар таъсирида юзага келган ўй-кечинмалар матнга сингиб кетиши табиий. Автобиографик характердаги асарда биографик унсурлар салмоқли ўрин тутгани ҳолда, бадиий тўқима ҳал қилувчи аҳамият касб этади (мас., Ғ.Ғуломнинг “Шум бола” қиссаси). Бошқача айтсак, худди реал прототипига эга асарлардаги каби, автобиографик характердаги асар учун муаллиф – прототип, холос, унинг асосида бошқа бир шахс образи яратилади.