Avtointerpretatsiya

Avtointerpretatsiya (yun. autos – oʻzim, lot. interpretation – tushuntirmoq) – muallifning oʻquvchiga oʻz asarini tushuntirish, unga oʻzi nazarda tutgan maʼnoni anglatishga qaratilgan harakati. A. turli shakllarda (soʻz boshi, sarlavha, epigraf, bagʻishlov, soʻngsoʻz, satr osti izohlari va sh.k.) amalga oshishi mumkin. Mas., Faxriyorning “Arafa” sheʼrida sarlavha mazmunning anglanishida juda muhim:

Devorda osigʻliq qilich

zanglarini toʻka boshladi,

yaraqlay boshladi toʻsatdan

yarim oy shaklida...

Devor esa qizil edi.

Sheʼr 1989 yilda yozilgani eʼtiborga olinsa, shoir uni nima uchun “Arafa” deb nomlagani ham, sheʼrdagi ramziy obrazlar mazmuni ham anglashiladi. Yoki X.Davron “Dunyo goʻzal, – dedi...” deb boshlanuvchi sheʼriga Rudakiydan “Koʻzlarimdan ayrilib koʻrdim butun dunyoni” misrasini epigraf qilib oladi, shu epigraf tufayligina oʻquvchi matnda “keksa shoir” deb atalgan lirik personaj Rudakiy ekanini anglaydi, sheʼrdagi oʻtkir dramatizmni his qiladi, uning falsafiy mazmunini tushunadi. “Oʻtgan kunlar”ning bir oʻrnida A.Qodiriy satr osti izohi shaklida Musulmonqulning qatl etilishi epizodini beradi, bu esa Musulmonqul Otabek bilan toʻqnashgan holat mohiyatini, muallifning inson konsepsiyasini toʻgʻri tushunish uchun bir kalitdir. Koʻpincha A.ning mazkur shakllarida quvlik, tagdor maʼnoga ishora mavjudligi kuzatiladi. Mas., Choʻlpon “Kecha” romaniga M.Gorkiyning: “Maʼrifat chogʻishtirib koʻrish orqali hosil boʻladi, bizning yoshlar esa oʻz koʻrganlarini hech nima bilan chogʻishtirolmaydilar, ular kechmishni bilmaydilar va shu uchun hozirgi zamonning nimaligini yetarli darajada ochiq anglayolmaydilar”,– degan soʻzlarini epigraf qilib oladi. Bu oʻrinda epigraf maʼnosini ikki yoqlama tushunish imkoniyati bor: Choʻlpon kechmishni yoshlar hozirgi zamonning qadriga yetsinlar, degan maqsadda tasvirlayotganini “sovet yozuvchisi” mavqeidan turib taʼkidlaydi, ayni chogʻda, soxta tarix miyasiga singdirilib, manqurtga aylantirilayotgan yoshlar “hozirgi zamonning nimaligini yetarli darajada ochiq anglasinlar” uchun asarni yaratganini millatning koʻzi ochiq bir vakili mavqeida turib aytadi. Yaʼni epigraf tanlashdayoq Choʻlpon romanning mazmun strukturasi modelini shakllantiradi: oʻzi aytmoqchi boʻlgan fikr tubda, yuzadagisi esa faqatgina “niqob” – vosita, xolos. Shuningdek, muallif oʻz asari (ayniqsa, asar bahs-munozaralarga sabab boʻlsa) haqida matbuot orqali bildirgan fikrlar (suhbat, maqola, ochiq xat va sh.k.) ham A.ning koʻrinishlaridan sanaladi.

Автоинтерпретация (юн. autos – ўзим, лот. interpretation – тушунтирмоқ) – муаллифнинг ўқувчига ўз асарини тушунтириш, унга ўзи назарда тутган маънони англатишга қаратилган ҳаракати. А. турли шаклларда (сўз боши, сарлавҳа, эпиграф, бағишлов, сўнгсўз, сатр ости изоҳлари ва ш.к.) амалга ошиши мумкин. Мас., Фахриёрнинг “Арафа” шеърида сарлавҳа мазмуннинг англанишида жуда муҳим:

Деворда осиғлиқ қилич

зангларини тўка бошлади,

ярақлай бошлади тўсатдан

ярим ой шаклида...

Девор эса қизил эди.

Шеър 1989 йилда ёзилгани эътиборга олинса, шоир уни нима учун “Арафа” деб номлагани ҳам, шеърдаги рамзий образлар мазмуни ҳам англашилади. Ёки Х.Даврон “Дунё гўзал, – деди...” деб бошланувчи шеърига Рудакийдан “Кўзларимдан айрилиб кўрдим бутун дунёни” мисрасини эпиграф қилиб олади, шу эпиграф туфайлигина ўқувчи матнда “кекса шоир” деб аталган лирик персонаж Рудакий эканини англайди, шеърдаги ўткир драматизмни ҳис қилади, унинг фалсафий мазмунини тушунади. “Ўтган кунлар”нинг бир ўрнида А.Қодирий сатр ости изоҳи шаклида Мусулмонқулнинг қатл этилиши эпизодини беради, бу эса Мусулмонқул Отабек билан тўқнашган ҳолат моҳиятини, муаллифнинг инсон концепциясини тўғри тушуниш учун бир калитдир. Кўпинча А.нинг мазкур шаклларида қувлик, тагдор маънога ишора мавжудлиги кузатилади. Мас., Чўлпон “Кеча” романига М.Горькийнинг: “Маърифат чоғиштириб кўриш орқали ҳосил бўлади, бизнинг ёшлар эса ўз кўрганларини ҳеч нима билан чоғиштиролмайдилар, улар кечмишни билмайдилар ва шу учун ҳозирги замоннинг нималигини етарли даражада очиқ англаёлмайдилар”,– деган сўзларини эпиграф қилиб олади. Бу ўринда эпиграф маъносини икки ёқлама тушуниш имконияти бор: Чўлпон кечмишни ёшлар ҳозирги замоннинг қадрига етсинлар, деган мақсадда тасвирлаётганини “совет ёзувчиси” мавқеидан туриб таъкидлайди, айни чоғда, сохта тарих миясига сингдирилиб, манқуртга айлантирилаётган ёшлар “ҳозирги замоннинг нималигини етарли даражада очиқ англасинлар” учун асарни яратганини миллатнинг кўзи очиқ бир вакили мавқеида туриб айтади. Яъни эпиграф танлашдаёқ Чўлпон романнинг мазмун структураси моделини шакллантиради: ўзи айтмоқчи бўлган фикр тубда, юзадагиси эса фақатгина “ниқоб” – восита, холос. Шунингдек, муаллиф ўз асари (айниқса, асар баҳс-мунозараларга сабаб бўлса) ҳақида матбуот орқали билдирган фикрлар (суҳбат, мақола, очиқ хат ва ш.к.) ҳам А.нинг кўринишларидан саналади.