Bagʻishlov

Bagʻishlov (rus. posvyasheniye – bagʻishlov) – 1) asarning biron bir shaxsga bagʻishlanganini ifoda etuvchi qismi, debocha; metsenatlikning paydo boʻlishi bilan bogʻliq holda antik Rimda urfga kirgan, keyinchalik Yevropa adabiyotlarida anʼanaga aylangan. B. sheʼriy yoki nasriy yoʻlda bitilib, asarning boshlanish qismidan joy olgan. B.da homiylik qilgan metsenat madh etilgan, minnatdorlik izhori bilan birga, uni yanada koʻproq iydirish, oʻz ijod mahsuli uchun ragʻbat olish maqsadi koʻzda tutilgan. Shunga koʻra, bunday B.larning uslubi ham tantanavor, balandparvoz boʻlgan (Sharq adabiyotida ham shunga oʻxshash anʼana boʻlgan: “Qutadgʻu bilig”dagi Bugʻroxon madhi, Xorazmiy “Muhabbatnoma”sidagi Muhammadxojabek madhi mohiyat eʼtibori bilan B.ga yaqin turadi). Biroq keyinchalik B.dan koʻzda tutilgan maqsadlar doirasi va shunga mos holda uning mazmun-mundarijasi ham kengayadi. Mas., Molyer mutaassib dindorlardan himoya izlab “Tartyuf” komediyasini qirol Lyudovik XIV ga B. bilan boshlaydi; Volter “Brut” tragediyasiga yozgan B.da oʻzining maʼrifatchilik teatri haqidagi mulohazalarini bayon qiladi va sh.k.; 2) zamonaviy adabiyotda B. – asarning muallif hurmati, eʼzozi, minnatdorligi, muhabbati va h. tuygʻular ifodasi sifatida biron bir shaxs, uning xotirasi, muayyan bir joy, muassasa, voqea-hodisa va sh.k.larga bagʻishlanishi, shu haqdagi qayd. Odatda, B. asar sarlavhasidan keyinoq qayd etib qoʻyiladi. Mas., A.Oripovning “Arslon chorlagandi...” sheʼriga “E.Vohidovga”, “Qozogʻiston” sheʼriga “Oʻljasga”, “Otello” sheʼriga “Abror Hidoyatov xotirasiga bagʻishlayman”, “Makonda lomakonimsan, endi qaydan izlagaydurman” misrasi bilan boshlanuvchi sheʼriga “Onam vafotiga” tarzida, T.Murodning “Otamdan qolgan dalalar” romaniga esa “Birlashgan Millatlar Tashkiloti aʼzosi – ozod Oʻzbekiston uchun yozdim” tarzida B. yozilgan; 3) lirik janr, biron-bir shaxs (narsa, joy va sh.k.)ga murojaat shaklida yozilib, koʻproq uni taʼriflash, unga munosabatni ifodalashga qaratilgan sheʼriy asar. A.Oripovning “Kursdoshlarimga”, “Sergey Yeseninga”, “Dengizga”, “Hamid Olimjon xotirasiga”, “Munojot”ni tinglab”, “Nomaʼlum ayol” suratiga” kabi sheʼrlari B. janrining sara namunalari sifatida koʻrsatilishi mumkin.

Бағишлов (рус. посвящение – бағишлов) – 1) асарнинг бирон бир шахсга бағишланганини ифода этувчи қисми, дебоча; меценатликнинг пайдо бўлиши билан боғлиқ ҳолда антик Римда урфга кирган, кейинчалик Европа адабиётларида анъанага айланган. Б. шеърий ёки насрий йўлда битилиб, асарнинг бошланиш қисмидан жой олган. Б.да ҳомийлик қилган меценат мадҳ этилган, миннатдорлик изҳори билан бирга, уни янада кўпроқ ийдириш, ўз ижод маҳсули учун рағбат олиш мақсади кўзда тутилган. Шунга кўра, бундай Б.ларнинг услуби ҳам тантанавор, баландпарвоз бўлган (Шарқ адабиётида ҳам шунга ўхшаш анъана бўлган: “Қутадғу билиг”даги Буғрохон мадҳи, Хоразмий “Муҳаббатнома”сидаги Муҳаммадхожабек мадҳи моҳият эътибори билан Б.га яқин туради). Бироқ кейинчалик Б.дан кўзда тутилган мақсадлар доираси ва шунга мос ҳолда унинг мазмун-мундарижаси ҳам кенгаяди. Мас., Мольер мутаассиб диндорлардан ҳимоя излаб “Тартюф” комедиясини қирол Людовик XIV га Б. билан бошлайди; Вольтер “Брут” трагедиясига ёзган Б.да ўзининг маърифатчилик театри ҳақидаги мулоҳазаларини баён қилади ва ш.к.; 2) замонавий адабиётда Б. – асарнинг муаллиф ҳурмати, эъзози, миннатдорлиги, муҳаббати ва ҳ. туйғулар ифодаси сифатида бирон бир шахс, унинг хотираси, муайян бир жой, муассаса, воқеа-ҳодиса ва ш.к.ларга бағишланиши, шу ҳақдаги қайд. Одатда, Б. асар сарлавҳасидан кейиноқ қайд этиб қўйилади. Мас., А.Ориповнинг “Арслон чорлаганди...” шеърига “Э.Воҳидовга”, “Қозоғистон” шеърига “Ўлжасга”, “Отелло” шеърига “Аброр Ҳидоятов хотирасига бағишлайман”, “Маконда ломаконимсан, энди қайдан излагайдурман” мисраси билан бошланувчи шеърига “Онам вафотига” тарзида, Т.Муроднинг “Отамдан қолган далалар” романига эса “Бирлашган Миллатлар Ташкилоти аъзоси – озод Ўзбекистон учун ёздим” тарзида Б. ёзилган; 3) лирик жанр, бирон-бир шахс (нарса, жой ва ш.к.)га мурожаат шаклида ёзилиб, кўпроқ уни таърифлаш, унга муносабатни ифодалашга қаратилган шеърий асар. А.Ориповнинг “Курсдошларимга”, “Сергей Есенинга”, “Денгизга”, “Ҳамид Олимжон хотирасига”, “Муножот”ни тинглаб”, “Номаълум аёл” суратига” каби шеърлари Б. жанрининг сара намуналари сифатида кўрсатилиши мумкин.