Band

Band – sheʼrning ritmik-intonatsion va mazmuniy jihatdan nisbiy mustaqillikka ega boʻlagi. Sheʼr ritmik qurilishidagi B.ning roli va ahamiyati gapning matndagi roli va ahamiyatiga oʻxshash. Shuning uchun ham, aksar hollarda, band sintaktik jihatdan gapga teng (koʻp hollarda bandni bitta gap shakliga solish mumkin) keladi. B.ning nihoyasida turoq (rukn) yoki misradan keyingi pauzaga qaraganda yaqqol seziladigan ritmik pauzaning mavjudligi, odatda, uning boshlanishida yuksaluvchi, oxirida esa pasayuvchi intonatsiya boʻlishi; sheʼrdagi har bir bandni ajratib turadigan takrorlanuvchi qofiyalanish tartibi, baʼzan esa tarjeʼ yoki radif singari qoʻshimcha vositalarning borligi – bularning bari B.ni ritmik-intonatsion jihatdan alohida butunlikka aylantiradi. Izometriyaga asoslangan mumtoz sheʼriyatda (nafaqat Sharq, balki Gʻarb sheʼriyatida ham) B. shakllari qatʼiy boʻlib, ular sheʼriy asarning kompozitsion qurilishida hal qiluvchi rol oʻynagan, koʻp hollarda janrni belgilovchi omil boʻlib xizmat qilgan. B. turlari, koʻproq, undagi misralar sonidan kelib chiqib belgilangan: ikkilik (masnaviy, bayt, distix), uchlik (musallas, terset), toʻrtlik (murabba, katren) va h. Ayrim hollarda B. turlarini ajratishda misra sonidan boshqa belgilar ham eʼtiborga olingan. Mas., ikki misrali band turi boʻlgan bayt (ab, cb, db, eb... ) bilan masnaviy (aa, bb, cc, dd...) qofiyalanish tartibiga koʻra, elegik distix (birinchi misrasi gekzametr, yaʼni 6 stopali, ikkinchisi pentametr – 5 stopali) bilan aleksandr distixi (12 boʻgʻinli, 6-boʻgʻindan soʻng sezura bilan boʻlingan, 6- va 12-boʻgʻini urgʻuli) vazn xususiyatlariga koʻra farqlanadi. Jahon sheʼriyatida hajm eʼtibori bilan 2 tadan 16 tagacha misrani birlashtirgan B. turlari mavjud (qarang: musammat) boʻlsa-da, hajmi kichikroqlari (ayniqsa, 2, 4, 5 misrali) bandlar keng istifoda etilgan.

Mumtoz sheʼriyatda izometriyaga, jumladan, sheʼriy asarda B.larning bir xil (misra soni, oʻlchovi, qofiyalanish tartibi) boʻlishiga qatʼiy amal qilingan boʻlsa, keyingi davr sheʼriyatida (Gʻarbda romantizm davridan, oʻzbek sheʼriyatida XX asrdan) bu qoidadan chekinish odatiy holga aylandi. Natijada astrofik (bandlaridagi misralar soni turlicha) sheʼrlar, getrometrik (oʻlchovi turlicha misralardan tarkib topgan bandli) sheʼrlar ham ommalashdi.

Банд – шеърнинг ритмик-интонацион ва мазмуний жиҳатдан нисбий мустақилликка эга бўлаги. Шеър ритмик қурилишидаги Б.нинг роли ва аҳамияти гапнинг матндаги роли ва аҳамиятига ўхшаш. Шунинг учун ҳам, аксар ҳолларда, банд синтактик жиҳатдан гапга тенг (кўп ҳолларда бандни битта гап шаклига солиш мумкин) келади. Б.нинг ниҳоясида туроқ (рукн) ёки мисрадан кейинги паузага қараганда яққол сезиладиган ритмик паузанинг мавжудлиги, одатда, унинг бошланишида юксалувчи, охирида эса пасаювчи интонация бўлиши; шеърдаги ҳар бир бандни ажратиб турадиган такрорланувчи қофияланиш тартиби, баъзан эса таржеъ ёки радиф сингари қўшимча воситаларнинг борлиги – буларнинг бари Б.ни ритмик-интонацион жиҳатдан алоҳида бутунликка айлантиради. Изометрияга асосланган мумтоз шеъриятда (нафақат Шарқ, балки Ғарб шеъриятида ҳам) Б. шакллари қатъий бўлиб, улар шеърий асарнинг композицион қурилишида ҳал қилувчи роль ўйнаган, кўп ҳолларда жанрни белгиловчи омил бўлиб хизмат қилган. Б. турлари, кўпроқ, ундаги мисралар сонидан келиб чиқиб белгиланган: иккилик (маснавий, байт, дистих), учлик (мусаллас, терцет), тўртлик (мурабба, катрен) ва ҳ. Айрим ҳолларда Б. турларини ажратишда мисра сонидан бошқа белгилар ҳам эътиборга олинган. Мас., икки мисрали банд тури бўлган байт (ab, cb, db, eb... ) билан маснавий (aa, bb, cc, dd...) қофияланиш тартибига кўра, элегик дистих (биринчи мисраси гекзаметр, яъни 6 стопали, иккинчиси пентаметр – 5 стопали) билан александр дистихи (12 бўғинли, 6-бўғиндан сўнг цезура билан бўлинган, 6- ва 12-бўғини урғули) вазн хусусиятларига кўра фарқланади. Жаҳон шеъриятида ҳажм эътибори билан 2 тадан 16 тагача мисрани бирлаштирган Б. турлари мавжуд (қаранг: мусаммат) бўлса-да, ҳажми кичикроқлари (айниқса, 2, 4, 5 мисрали) бандлар кенг истифода этилган.

Мумтоз шеъриятда изометрияга, жумладан, шеърий асарда Б.ларнинг бир хил (мисра сони, ўлчови, қофияланиш тартиби) бўлишига қатъий амал қилинган бўлса, кейинги давр шеъриятида (Ғарбда романтизм давридан, ўзбек шеъриятида ХХ асрдан) бу қоидадан чекиниш одатий ҳолга айланди. Натижада астрофик (бандларидаги мисралар сони турлича) шеърлар, гетрометрик (ўлчови турлича мисралардан таркиб топган бандли) шеърлар ҳам оммалашди.