Barmoq

Barmoq – turkiy xalqlar sheʼriyatida keng tarqalgan sheʼriy vaznlar tizimi, soʻzlashuvda va ilmiy muomala amaliyotida “barmoq”, “barmoq vazni”, “barmoq sistemasi“, barmoq tizimi” kabi shakllarda ham ishlatiladi. B. turkiy tillarning tabiati, fonetik xususiyatlariga toʻla mos keladi. Shu sababli ham B. turkiy sheʼriyatda qadimdan qoʻllangan: xalq ogʻzaki ijodidagi sheʼriy asarlarning, asosan, B.da yaratilgani buning yorqin dalilidir. Shularni nazarda tutgan holda Fitrat B.ni “milliy vazn” deb ataydi. Koʻp hollarda B. – miqdoriy sheʼr tizimi, unda izometriya misralardagi boʻgʻinlar sonining tengligi hisobiga taʼminlanadi, deyish bilan cheklaniladi. Biroq B.da yozilgan sheʼrning ritmik xususiyatlarini boʻgʻinlar sonining tengligigina belgilamaydi, bunda misralarda boʻgʻinlarning qay tartibda turoqlanishi (guruhlanishi) ham katta ahamiyatga ega. Deylik, misralarida boʻgʻinlar 7+7 (Men bu choʻllar qoʻynida / tugʻilib topdim kamol, // Koʻhna sardobalarda / koʻmilib qoldi dardim. A.Oripov) bilan 3+4 / 4+3 (Qush boʻlib / qochar boʻlsang, // tarlon boʻlib / quvgayman, /// Togʻlarda / sharsharadek // gʻuboringni / yuvgayman. Mirtemir) tarzida guruhlanib takrorlanadigan ikkita oʻn toʻrt boʻgʻinli sheʼrning intonatsiyasi bir xil emas, chunki oʻsha intonatsiyaga asos boʻlayotgan oʻlchovni bitta deb boʻlmaydi. Demak, B. misralardagi boʻgʻinlar sonining tengligi va bir xil tartibda guruhlanib takrorlanishiga asoslanuvchi sheʼr tizimi ekan. Biroq amaliyotda koʻpincha buni eʼtiborga olmay, B.da yozilgan konkret sheʼr vazni “yetti boʻgʻinli barmoq”, “toʻqqiz boʻgʻinli barmoq”, “oʻn bir boʻgʻinli barmoq” tarzida ataladiki, bu unchalik toʻgʻri emas. Negaki, bu holda sheʼr oʻlchovi chala belgilangan boʻladi. Agar shu xil yondashilsa, B. bor-yoʻgʻi 10-15 ta sheʼriy vazndangina tarkib topgan, oʻta qashshoq tizim boʻlishi kerak edi. Holbuki, B. yuzlab vaznlarni oʻz ichiga olgan sheʼr tizimi boʻlib, uning ritmik intonatsion imkonlari juda kengdir. Mas., birgina “oʻn toʻrt boʻgʻinli” vaznning ichida oʻnlab variantlar (7+7; 5+5+4; 5+4+5; 4+5+5; 4+4+6; 4+6+4 va h.) mavjudki, ularning har biri sheʼrga oʻzigagina xos ohang baxsh eta oladi.

Бармоқ – туркий халқлар шеъриятида кенг тарқалган шеърий вазнлар тизими, сўзлашувда ва илмий муомала амалиётида “бармоқ”, “бармоқ вазни”, “бармоқ системаси“, бармоқ тизими” каби шаклларда ҳам ишлатилади. Б. туркий тилларнинг табиати, фонетик хусусиятларига тўла мос келади. Шу сабабли ҳам Б. туркий шеъриятда қадимдан қўлланган: халқ оғзаки ижодидаги шеърий асарларнинг, асосан, Б.да яратилгани бунинг ёрқин далилидир. Шуларни назарда тутган ҳолда Фитрат Б.ни “миллий вазн” деб атайди. Кўп ҳолларда Б. – миқдорий шеър тизими, унда изометрия мисралардаги бўғинлар сонининг тенглиги ҳисобига таъминланади, дейиш билан чекланилади. Бироқ Б.да ёзилган шеърнинг ритмик хусусиятларини бўғинлар сонининг тенглигигина белгиламайди, бунда мисраларда бўғинларнинг қай тартибда туроқланиши (гуруҳланиши) ҳам катта аҳамиятга эга. Дейлик, мисраларида бўғинлар 7+7 (Мен бу чўллар қўйнида / туғилиб топдим камол, // Кўҳна сардобаларда / кўмилиб қолди дардим. А.Орипов) билан 3+4 / 4+3 (Қуш бўлиб / қочар бўлсанг, // тарлон бўлиб / қувгайман, /// Тоғларда / шаршарадек // ғуборингни / ювгайман. Миртемир) тарзида гуруҳланиб такрорланадиган иккита ўн тўрт бўғинли шеърнинг интонацияси бир хил эмас, чунки ўша интонацияга асос бўлаётган ўлчовни битта деб бўлмайди. Демак, Б. мисралардаги бўғинлар сонининг тенглиги ва бир хил тартибда гуруҳланиб такрорланишига асосланувчи шеър тизими экан. Бироқ амалиётда кўпинча буни эътиборга олмай, Б.да ёзилган конкрет шеър вазни “етти бўғинли бармоқ”, “тўққиз бўғинли бармоқ”, “ўн бир бўғинли бармоқ” тарзида аталадики, бу унчалик тўғри эмас. Негаки, бу ҳолда шеър ўлчови чала белгиланган бўлади. Агар шу хил ёндашилса, Б. бор-йўғи 10-15 та шеърий вазндангина таркиб топган, ўта қашшоқ тизим бўлиши керак эди. Ҳолбуки, Б. юзлаб вазнларни ўз ичига олган шеър тизими бўлиб, унинг ритмик интонацион имконлари жуда кенгдир. Мас., биргина “ўн тўрт бўғинли” вазннинг ичида ўнлаб вариантлар (7+7; 5+5+4; 5+4+5; 4+5+5; 4+4+6; 4+6+4 ва ҳ.) мавжудки, уларнинг ҳар бири шеърга ўзигагина хос оҳанг бахш эта олади.