Barokko

Barokko (ital. barocco – gʻaroyib, gʻalati) – XVI – XVIII asrlar Yevropa xalqlari adabiyoti va sanʼatida maydonga chiqqan (har birida paydo boʻlish vaqti, namoyon boʻlishi va mavqei turlicha boʻlgan) badiiy yoʻnalish; manbalarda baʼzan metod, baʼzan esa uslubiy yoʻnalish deb ham koʻrsatiladi. B.ning yuzaga kelishi Uygʻonish davri gʻoyalarining inqirozga uchrashi bilan izohlab tushuntiriladi. Agar Uygʻonishning bosh omili Yevropada burjuaziyaning iqtisodiy va ijtimoiy yuksalishi boʻlsa, B.ning maydonga kelishi XVI asrning ikkinchi yarmidan koʻzga tashlangan turgʻunlik bilan bogʻliqdir. Mutaxassislar B.ga xos ayrim jihatlar Uygʻonish davrining Shekspir, Tasso, Monten singari ulugʻ namoyandalari asarlarida ham koʻzga tashlanishini taʼkidlaydilar. Albatta, bu oʻrinda koʻproq B. dunyoqarashiga xos jihatlar koʻzda tutiladi: Uygʻonish davri optimizmi oʻrnini egallay boshlagan insonga, uning ertangi kuniga ishonchsizlik va buning natijasi oʻlaroq yuzaga kelgan tushkunlik, mung ohanglari bevosita mavjud ijtimoiy evrilishlarning natijasi edi. Agar Uygʻonish davri ijodkorlari hayotni sevish, undan zavqlanish, huzurlanishni targʻib etgan epikurcha falsafaga asoslangan boʻlsalar, B. namoyandalari ongini dunyoning foniyligi, jamiki qadriyatlar oʻtkinchiligini uqtiruvchi stoiklar falsafasi egallaydi. Bunday falsafa lirika rivojiga ragʻbat bermaydi: sheʼriyatda his-tuygʻular oʻrniga ularni boʻgʻuvchi fikriy mushohadalar ustuvorlik qiladi; foniy dunyo goʻyo qimmatga ega emas, u faqat ramzu majozlar materiali, koni xolos. B. uslubi kishini hayratga solishga, uni lol qilishga intiladi: unga birmuncha jimjimador, tumanli ifoda xosdir. B. ifoda vositalari orasida metafora hukmron mavqeni egallaydi, metaforiklik B. uslubining belgilovchi xususiyatiga aylanadi. Mutaxassislar XVI asr oxiri – XVII asr boshlarida maydonga kelgan ispan adabiyotidagi kulteranizm va konseptizm, inglizlardagi evfuizm, italyan adabiyotidagi marinizm, fransuzlardagi pretsioz adabiyot kabilarni B. doirasidagi oqimlar sifatida koʻrsatadilar.

B. dastlab ispan va italyan adabiyotlarida boʻy koʻrsatdi. Jumladan, B. xususiyatlarini ijodida mujassam etgan ispan shoiri Gongora (1561 – 1627) fikrni goʻyo pardalab, anglanishini qiyinlashtiruvchi jimjimador va goʻzal uslubni urfga kiritdi. Bunday uslubni asoslarkan, Gongora shoir madaniyatli kishilar uchungina yozishi kerak, deydi (Gongora va uning davomchilarini birlashtirgan oqim “gongorizm” bilan bir qatorda “kulteranizm” deb nomlanishi shundan). Bu bilan “kulteranist”lar klassitsistlarga yaqin: ikkalasi ham madaniyatli kishilar uchun yozish kerak deb biladi. Farqi shuki, klassitsistlar madaniyatli kishilar deb antik adabiyotni biladigan va uning qoidalarini qabul qilgan kishilarni, gongoristlar esa irreallikni, ongosti qatlamlarini idrok etishga qobil kishilarni biladilar. Ularga koʻra, faqat avomgina oʻzining toʻpori moddiyunligi sabab zaminga bogʻliqligicha qoladi, chinakam shoir avomdan yuksak turadi va undan hazar qiladi, uning qoʻshiqlari oz sonli xoslar, noziktaʼb kishilarga atalgandir. Shunga oʻxshash holni B. ichidagi yana bir oqim – “konseptizm”da ham koʻrish mumkin. Bu oqim namoyandalari oʻz asarlarida soʻz oʻyinlari, tushunish oʻta qiyin koʻchimlarni qoʻllaganlarki, bu koʻchimlar kutilmagan qiyoslar, murakkab assotsiatsiyalarga tayanadi. Natijada ular oʻziga xos topishmoq, intellektual jumboqqa aylanadi. Muhimi, ularni idrok etish uchun hissiy emas, chuqur aqliy mushohada yuritish talab etiladi. Yaʼni konseptistlarning asarlari ham xoslarga – muayyan tayyorgarlikka ega boʻlgan, zehni oʻtkir kishilarga moʻljallanadi. Boshqacha aytsak, konseptistlar oʻz asarlarini oʻquvchiga oʻtkir zehnlilik mashqi sifatida taqdim etishadi, estetik zavqni jumboqni yechishda deb bilishadi. Marinizm oqimining asoschisi Jambattista Marino (1569 – 1625) ijodiy-estetik prinsiplari jihatidan Gongoraga yaqin: sheʼrlaridagi hissiy toʻyintirilganlik, dunyoning foniyligi va shu bilan bogʻlik pessimistik ruh, uslubdagi jijimadorlik, murakkab assotsiatsiyalarga asoslangan koʻchimlar va sh.k. Marino ijodda poeziyani sanʼatning boshqa turlari bilan sintezlashtirish tarafdori. U barcha sanʼatlar oʻzaro bogʻliq, ular asli bitta, faqat ifoda usuliga koʻra farqlanadi deb biladi. Marino rangtasvirda jim turgan sheʼriyatni, sheʼriyatda soʻzlayotgan rangtasvirni koʻradi. Ularning maqsadi ham bitta – odamlarga huzur baxsh etish, ularni maʼnan yuksaltirish, qalblarini tozartirishdan iborat. Marinoga koʻra, rangtasvir sanʼati hammaga, hatto, omilarga ham tushunarli, poeziyani anglashga esa faqat “oʻqimishli, fozil kishilar” qobildirlar. Marino sanʼatlarning oʻzaro taʼsiri, ularning bir-birini boyitishini eʼtirof etgani holda, ularning ichida poeziyani yetakchi deb biladi. Jumladan, u musiqa haqida soʻz yuritarkan, “soʻz va fikrlarni ifodalamagan holda jaranglayotgan narsa musiqa deb atalishga loyiq emas”, deb hisoblaydi.

Yuqoridagi oqimlar oʻzlarini “yangi sanʼat”, uslublarini “zamonaviy uslub” (stile moderno) deb hisoblaganlar. Badiiy ijod amaliyotidagi oʻzgarishlar tabiiy ravishda ularni nazariy idrok etish ehtiyojini tugʻdiradi. Italiya va Ispaniyada Baltasar Grasian, Emmanuel Tezauro, Matteo Peregrini kabi B. nazariyotchilari maydonga chiqadilar. Jumladan, badiiy ijodda yangi uslubni amalda qoʻllab koʻrgan B.Grasian (1601 – 1658) nazariy ishlarida yangi adabiyotning qonuniyatlarini ochishga intiladi. Unga koʻra, yangi adabiyot “zakiylik yoki tez idrok sanʼati”dir, uning tabiatini anglatishga Uygʻonish davridan boshlab qatʼiy amal qilayotgan Arastu “Poetika”si ojiz, uning uchun faylasufning “Mantiq” yoki “Poetika”si emas, “Ritorika”si zarurroq. Chunki, Grasianga koʻra, estetika mantiqdan tamom farqli fan, Goʻzallik saltanati esa XVI asr nazariyotchilari izlagan joydan tamom boshqa joydadir. Grasian “did” (gusto) terminini ilk bor mantiqiy mushohadadan tamom farqlanuvchi estetik mushohada maʼnosida qoʻllaydi. U “did” deganda, aqlning tanqidiy fikrlash qobiliyatini nazarda tutdiki, keyinchalik bu tushuncha estetika fanida keng oʻrin egalladi. Grasianning ijodiy intuitsiyani, “tez idrok”ning bir-biridan tamom yiroq hodisalar mohiyatini ilgʻash va bir zumda ularni birlashtira olish qobiliyatini nazariy oʻrganish zarurati haqidagi fikrlari ham ilm-fan uchun qimmatli va qiziqarli edi. Grasian “tez idrok” (agudeza) deganda, nomaʼlum narsaning gʻoyat tez harakatga keluvchi intuitsiya yordamida anglanishini tushunadi. Unga koʻra, badiiy bilish mohiyatan intiutiv bilish boʻlib, u voqelikni idrok etishning yangi imkoniyatlarini ochadi. Shulardan kelib chiqib, Grasian antik ritorika sanʼatning barcha hodisalarini, dunyoni estetik idrok etish xususiyatlarini toʻla qamrab ololmasligini taʼkidlaydi. Zero, qadimgilar mantiqiy bilish qonunlarini kashf etganlar, sillogizmlar tizimini ishlab chiqqanlar, biroq ular “oʻtkir zehn” uchun yaroqli emas. Qadimgilar “oʻtkir zehn” faqat daholargagina xos deb hisoblab, shu xususiyat namoyon boʻlganda hayratlanishnigina bilganlar, u amal qiluvchi qonunlarni belgilamaganlar. Holbuki, agar mantiqiy fikrlash qonuniyatlarini ishlab chiqish mumkin boʻlgan ekan, “oʻtkir zehn” qonuniyatlarini ishlab chiqish ham mumkindir. E.Tezauro (1591 – 1675) ham yangi sanʼat uchun “Poetika” emas, “Ritorika” muhimroq deb biladi. Unga koʻra, “tez idrok sanʼati” mantiq va mantiqiy qurilmalarga bogʻliq emas, taxayyul asosiga qurilgan poetik olam oʻzigagina xos, tafakkur qonuniyatlaridan tamom farqli qonuniyatlarga tayanadi. U “tez idrok”, zakiylik haqida ancha izchil taʼlimot yaratadi. Tezauro “yangi sanʼat”ni vujudga keltirgan Zakiylik Ongning koʻrinishlaridan biri deb biladi. Zakiylikning ikkita asosiy qirrasi bor – Zehn va Donolik. Zehn narsa-hodisalar botinidagi mohiyatga kirib boradi, donolik esa bir-biridan yiroq narsa-hodisalar mohiyatidagi oʻxshashliklar, aloqalarni tez ilgʻab oladi-da, biridan ikkinchisini keltirib chiqaradi, birining oʻrniga ikkinchisini qoʻyadi. Bu oʻrinda gap obraz – Metaforaning yuzaga kelishi haqida boradi. Umuman, Tezauro poetikasi metaforaga asoslanadi, unga koʻra, metafora “poeziyaning onasidir”. Metafora tabiatini, uning xil va turlarini oʻrganish uchun Tezauro meʼmorlik, rassomlik, haykaltaroshlik kabi sanʼatlarga ham murojaat etadi. Jumladan, u meʼmorlikdagi tashqi bezaklar insonni ramziy metaforani anglashga yetaklaydi deb biladi. Umuman, koʻzga tashlanib turgan har qanday tasvir qalbning turli holatlarini ifodalashga xizmat qilishi, ongga esa yangi muammolarni ochishi lozim. Shunga binoan, u inson sezgilariga taʼsir qilish uchun sanʼat bezakdor, yorqin, kutilmaganliklarga boy boʻlishi kerak deb uqtiradi. Tezauro olamiy ramz, Ilohiy Metaforani anglashga olib keladigan sanʼat nazariyasini ishlab chiqishga intiladi. Zakiylikni, iqtidorni u xudoning yaratuvchilik qudratiga monand hodisa deb tushunadi. Zero, sanʼatkor yoʻq narsadan yangi mavjudlikni yaratadi, Xoliqning oʻzi kabi obrazlar va irreal olamni yaratadi. Yaratuvchilik dahosi insongagina berilgan emas, u tabiatning oʻzida-da mavjud. Asrorga yetgan xoslar undagi belgilarda tabiatning zakiy niyatini anglay oladi. Xudoning oʻzi metaforalar, analogiyalar olamini yaratganki, omilarga ular oddiygina bezak boʻlib tuyuladi, holbuki, gap olamning yaratilishi haqida borarkan, ularning hech biri bejiz, bemaʼni emas. Tezauro fikrni majoziy ifodalash zakiylikning muhim belgisi deb biladi, zero, zakiylik fikrni toʻgʻridan-toʻgʻri emas, balki majoziy yoʻl bilan, kutilmagan yoʻsinda ifodalashda namoyon boʻladi. Bunday ifoda sanʼatga xos boʻlib, u haqiqat emas, biroq haqiqatga taqlid qiladi. Shuningdek, Tezauro ahamiyatli va qiziqarli, kulgili va qaygʻuli jihatlarni birlashtira olishni ham zakiylik belgilaridan deb hisoblaydi. Uning uqtirishicha, “shu darajadagi jiddiy, yo shu darajadagi qaygʻuli va yo shu darajadagi ulugʻvor hodisa yoʻqki, uni ham shaklan va ham mazmunan hazilga aylantirib boʻlmasa”. Maʼlumki, antik qoidalarga asoslangan klassitsistlar bunga qarshi turganiga qaramay, ijod amaliyotida u mavjud edi, Tezauro esa birinchilardan boʻlib buning qonuniyligini asoslashga jazm etadi. Tezauro bitta fikrni uslubiy jihatdan turfa shakllarda ifodalash mumkinligini jonli misollarda koʻrsatarkan, bu xil turfalik fikrni zakiylik bilan shaklga solish, metaforik yoʻlda aytish imkoni tufayligina mavjudligini taʼkidlaydi. Ayni chogʻda, u ifoda shakli bilan mazmun bir-biriga uzviy bogʻliqligini, ulardan biri oʻzgarsa, ikkinchisining ham muqarrar oʻzgarishi taqozo etilishini uqtiradi. Demak, yozuvchi ifoda yoʻsinini tanlar ekan, uning oʻzi yetkazmoqchi boʻlgan mazmun, hissiy tonallikka qay darajada mosligi haqida jiddiy bosh qotirishi lozim. Koʻrinadiki, garchi barokko adabiyoti vakillari uslubidagi jimjimadorlik, oʻrinsiz murakkabliklar oʻz vaqtida (va keyin ham) koʻplab eʼtirozlar tugʻdirgan boʻlsa-da, uning yetuk namoyandalari, xususan, Tezauro singari nazariyotchilari shaklbozlikdan, “shakl shakl uchun” aqidasidan yiroq boʻlganlar.

Барокко (итал. barocco – ғаройиб, ғалати) – XVI – XVIII асрлар Европа халқлари адабиёти ва санъатида майдонга чиққан (ҳар бирида пайдо бўлиш вақти, намоён бўлиши ва мавқеи турлича бўлган) бадиий йўналиш; манбаларда баъзан метод, баъзан эса услубий йўналиш деб ҳам кўрсатилади. Б.нинг юзага келиши Уйғониш даври ғояларининг инқирозга учраши билан изоҳлаб тушунтирилади. Агар Уйғонишнинг бош омили Европада буржуазиянинг иқтисодий ва ижтимоий юксалиши бўлса, Б.нинг майдонга келиши XVI асрнинг иккинчи ярмидан кўзга ташланган турғунлик билан боғлиқдир. Мутахассислар Б.га хос айрим жиҳатлар Уйғониш даврининг Шекспир, Тассо, Монтень сингари улуғ намояндалари асарларида ҳам кўзга ташланишини таъкидлайдилар. Албатта, бу ўринда кўпроқ Б. дунёқарашига хос жиҳатлар кўзда тутилади: Уйғониш даври оптимизми ўрнини эгаллай бошлаган инсонга, унинг эртанги кунига ишончсизлик ва бунинг натижаси ўлароқ юзага келган тушкунлик, мунг оҳанглари бевосита мавжуд ижтимоий эврилишларнинг натижаси эди. Агар Уйғониш даври ижодкорлари ҳаётни севиш, ундан завқланиш, ҳузурланишни тарғиб этган эпикурча фалсафага асосланган бўлсалар, Б. намояндалари онгини дунёнинг фонийлиги, жамики қадриятлар ўткинчилигини уқтирувчи стоиклар фалсафаси эгаллайди. Бундай фалсафа лирика ривожига рағбат бермайди: шеъриятда ҳис-туйғулар ўрнига уларни бўғувчи фикрий мушоҳадалар устуворлик қилади; фоний дунё гўё қимматга эга эмас, у фақат рамзу мажозлар материали, кони холос. Б. услуби кишини ҳайратга солишга, уни лол қилишга интилади: унга бирмунча жимжимадор, туманли ифода хосдир. Б. ифода воситалари орасида метафора ҳукмрон мавқени эгаллайди, метафориклик Б. услубининг белгиловчи хусусиятига айланади. Мутахассислар XVI аср охири – XVII аср бошларида майдонга келган испан адабиётидаги культеранизм ва концептизм, инглизлардаги эвфуизм, итальян адабиётидаги маринизм, французлардаги прециоз адабиёт кабиларни Б. доирасидаги оқимлар сифатида кўрсатадилар.

Б. дастлаб испан ва итальян адабиётларида бўй кўрсатди. Жумладан, Б. хусусиятларини ижодида мужассам этган испан шоири Гонгора (1561 – 1627) фикрни гўё пардалаб, англанишини қийинлаштирувчи жимжимадор ва гўзал услубни урфга киритди. Бундай услубни асосларкан, Гонгора шоир маданиятли кишилар учунгина ёзиши керак, дейди (Гонгора ва унинг давомчиларини бирлаштирган оқим “гонгоризм” билан бир қаторда “культеранизм” деб номланиши шундан). Бу билан “культеранист”лар классицистларга яқин: иккаласи ҳам маданиятли кишилар учун ёзиш керак деб билади. Фарқи шуки, классицистлар маданиятли кишилар деб антик адабиётни биладиган ва унинг қоидаларини қабул қилган кишиларни, гонгористлар эса ирреалликни, онгости қатламларини идрок этишга қобил кишиларни биладилар. Уларга кўра, фақат авомгина ўзининг тўпори моддиюнлиги сабаб заминга боғлиқлигича қолади, чинакам шоир авомдан юксак туради ва ундан ҳазар қилади, унинг қўшиқлари оз сонли хослар, нозиктаъб кишиларга аталгандир. Шунга ўхшаш ҳолни Б. ичидаги яна бир оқим – “концептизм”да ҳам кўриш мумкин. Бу оқим намояндалари ўз асарларида сўз ўйинлари, тушуниш ўта қийин кўчимларни қўллаганларки, бу кўчимлар кутилмаган қиёслар, мураккаб ассоциацияларга таянади. Натижада улар ўзига хос топишмоқ, интеллектуал жумбоққа айланади. Муҳими, уларни идрок этиш учун ҳиссий эмас, чуқур ақлий мушоҳада юритиш талаб этилади. Яъни концептистларнинг асарлари ҳам хосларга – муайян тайёргарликка эга бўлган, зеҳни ўткир кишиларга мўлжалланади. Бошқача айтсак, концептистлар ўз асарларини ўқувчига ўткир зеҳнлилик машқи сифатида тақдим этишади, эстетик завқни жумбоқни ечишда деб билишади. Маринизм оқимининг асосчиси Жамбаттиста Марино (1569 – 1625) ижодий-эстетик принциплари жиҳатидан Гонгорага яқин: шеърларидаги ҳиссий тўйинтирилганлик, дунёнинг фонийлиги ва шу билан боғлик пессимистик руҳ, услубдаги жижимадорлик, мураккаб ассоциацияларга асосланган кўчимлар ва ш.к. Марино ижодда поэзияни санъатнинг бошқа турлари билан синтезлаштириш тарафдори. У барча санъатлар ўзаро боғлиқ, улар асли битта, фақат ифода усулига кўра фарқланади деб билади. Марино рангтасвирда жим турган шеъриятни, шеъриятда сўзлаётган рангтасвирни кўради. Уларнинг мақсади ҳам битта – одамларга ҳузур бахш этиш, уларни маънан юксалтириш, қалбларини тозартиришдан иборат. Маринога кўра, рангтасвир санъати ҳаммага, ҳатто, омиларга ҳам тушунарли, поэзияни англашга эса фақат “ўқимишли, фозил кишилар” қобилдирлар. Марино санъатларнинг ўзаро таъсири, уларнинг бир-бирини бойитишини эътироф этгани ҳолда, уларнинг ичида поэзияни етакчи деб билади. Жумладан, у мусиқа ҳақида сўз юритаркан, “сўз ва фикрларни ифодаламаган ҳолда жаранглаётган нарса мусиқа деб аталишга лойиқ эмас”, деб ҳисоблайди.

Юқоридаги оқимлар ўзларини “янги санъат”, услубларини “замонавий услуб” (stile moderno) деб ҳисоблаганлар. Бадиий ижод амалиётидаги ўзгаришлар табиий равишда уларни назарий идрок этиш эҳтиёжини туғдиради. Италия ва Испанияда Бальтасар Грасиан, Эммануэль Тезауро, Маттео Перегрини каби Б. назариётчилари майдонга чиқадилар. Жумладан, бадиий ижодда янги услубни амалда қўллаб кўрган Б.Грасиан (1601 – 1658) назарий ишларида янги адабиётнинг қонуниятларини очишга интилади. Унга кўра, янги адабиёт “закийлик ёки тез идрок санъати”дир, унинг табиатини англатишга Уйғониш давридан бошлаб қатъий амал қилаётган Арасту “Поэтика”си ожиз, унинг учун файласуфнинг “Мантиқ” ёки “Поэтика”си эмас, “Риторика”си зарурроқ. Чунки, Грасианга кўра, эстетика мантиқдан тамом фарқли фан, Гўзаллик салтанати эса XVI аср назариётчилари излаган жойдан тамом бошқа жойдадир. Грасиан “дид” (gusto) терминини илк бор мантиқий мушоҳададан тамом фарқланувчи эстетик мушоҳада маъносида қўллайди. У “дид” деганда, ақлнинг танқидий фикрлаш қобилиятини назарда тутдики, кейинчалик бу тушунча эстетика фанида кенг ўрин эгаллади. Грасианнинг ижодий интуицияни, “тез идрок”нинг бир-биридан тамом йироқ ҳодисалар моҳиятини илғаш ва бир зумда уларни бирлаштира олиш қобилиятини назарий ўрганиш зарурати ҳақидаги фикрлари ҳам илм-фан учун қимматли ва қизиқарли эди. Грасиан “тез идрок” (agudeza) деганда, номаълум нарсанинг ғоят тез ҳаракатга келувчи интуиция ёрдамида англанишини тушунади. Унга кўра, бадиий билиш моҳиятан интиутив билиш бўлиб, у воқеликни идрок этишнинг янги имкониятларини очади. Шулардан келиб чиқиб, Грасиан антик риторика санъатнинг барча ҳодисаларини, дунёни эстетик идрок этиш хусусиятларини тўла қамраб ололмаслигини таъкидлайди. Зеро, қадимгилар мантиқий билиш қонунларини кашф этганлар, силлогизмлар тизимини ишлаб чиққанлар, бироқ улар “ўткир зеҳн” учун яроқли эмас. Қадимгилар “ўткир зеҳн” фақат даҳоларгагина хос деб ҳисоблаб, шу хусусият намоён бўлганда ҳайратланишнигина билганлар, у амал қилувчи қонунларни белгиламаганлар. Ҳолбуки, агар мантиқий фикрлаш қонуниятларини ишлаб чиқиш мумкин бўлган экан, “ўткир зеҳн” қонуниятларини ишлаб чиқиш ҳам мумкиндир. Э.Тезауро (1591 – 1675) ҳам янги санъат учун “Поэтика” эмас, “Риторика” муҳимроқ деб билади. Унга кўра, “тез идрок санъати” мантиқ ва мантиқий қурилмаларга боғлиқ эмас, тахайюл асосига қурилган поэтик олам ўзигагина хос, тафаккур қонуниятларидан тамом фарқли қонуниятларга таянади. У “тез идрок”, закийлик ҳақида анча изчил таълимот яратади. Тезауро “янги санъат”ни вужудга келтирган Закийлик Онгнинг кўринишларидан бири деб билади. Закийликнинг иккита асосий қирраси бор – Зеҳн ва Донолик. Зеҳн нарса-ҳодисалар ботинидаги моҳиятга кириб боради, донолик эса бир-биридан йироқ нарса-ҳодисалар моҳиятидаги ўхшашликлар, алоқаларни тез илғаб олади-да, биридан иккинчисини келтириб чиқаради, бирининг ўрнига иккинчисини қўяди. Бу ўринда гап образ – Метафоранинг юзага келиши ҳақида боради. Умуман, Тезауро поэтикаси метафорага асосланади, унга кўра, метафора “поэзиянинг онасидир”. Метафора табиатини, унинг хил ва турларини ўрганиш учун Тезауро меъморлик, рассомлик, ҳайкалтарошлик каби санъатларга ҳам мурожаат этади. Жумладан, у меъморликдаги ташқи безаклар инсонни рамзий метафорани англашга етаклайди деб билади. Умуман, кўзга ташланиб турган ҳар қандай тасвир қалбнинг турли ҳолатларини ифодалашга хизмат қилиши, онгга эса янги муаммоларни очиши лозим. Шунга биноан, у инсон сезгиларига таъсир қилиш учун санъат безакдор, ёрқин, кутилмаганликларга бой бўлиши керак деб уқтиради. Тезауро оламий рамз, Илоҳий Метафорани англашга олиб келадиган санъат назариясини ишлаб чиқишга интилади. Закийликни, иқтидорни у худонинг яратувчилик қудратига монанд ҳодиса деб тушунади. Зеро, санъаткор йўқ нарсадан янги мавжудликни яратади, Холиқнинг ўзи каби образлар ва ирреал оламни яратади. Яратувчилик даҳоси инсонгагина берилган эмас, у табиатнинг ўзида-да мавжуд. Асрорга етган хослар ундаги белгиларда табиатнинг закий ниятини англай олади. Худонинг ўзи метафоралар, аналогиялар оламини яратганки, омиларга улар оддийгина безак бўлиб туюлади, ҳолбуки, гап оламнинг яратилиши ҳақида бораркан, уларнинг ҳеч бири бежиз, бемаъни эмас. Тезауро фикрни мажозий ифодалаш закийликнинг муҳим белгиси деб билади, зеро, закийлик фикрни тўғридан-тўғри эмас, балки мажозий йўл билан, кутилмаган йўсинда ифодалашда намоён бўлади. Бундай ифода санъатга хос бўлиб, у ҳақиқат эмас, бироқ ҳақиқатга тақлид қилади. Шунингдек, Тезауро аҳамиятли ва қизиқарли, кулгили ва қайғули жиҳатларни бирлаштира олишни ҳам закийлик белгиларидан деб ҳисоблайди. Унинг уқтиришича, “шу даражадаги жиддий, ё шу даражадаги қайғули ва ё шу даражадаги улуғвор ҳодиса йўқки, уни ҳам шаклан ва ҳам мазмунан ҳазилга айлантириб бўлмаса”. Маълумки, антик қоидаларга асосланган классицистлар бунга қарши турганига қарамай, ижод амалиётида у мавжуд эди, Тезауро эса биринчилардан бўлиб бунинг қонунийлигини асослашга жазм этади. Тезауро битта фикрни услубий жиҳатдан турфа шаклларда ифодалаш мумкинлигини жонли мисолларда кўрсатаркан, бу хил турфалик фикрни закийлик билан шаклга солиш, метафорик йўлда айтиш имкони туфайлигина мавжудлигини таъкидлайди. Айни чоғда, у ифода шакли билан мазмун бир-бирига узвий боғлиқлигини, улардан бири ўзгарса, иккинчисининг ҳам муқаррар ўзгариши тақозо этилишини уқтиради. Демак, ёзувчи ифода йўсинини танлар экан, унинг ўзи етказмоқчи бўлган мазмун, ҳиссий тоналликка қай даражада мослиги ҳақида жиддий бош қотириши лозим. Кўринадики, гарчи барокко адабиёти вакиллари услубидаги жимжимадорлик, ўринсиз мураккабликлар ўз вақтида (ва кейин ҳам) кўплаб эътирозлар туғдирган бўлса-да, унинг етук намояндалари, хусусан, Тезауро сингари назариётчилари шаклбозликдан, “шакл шакл учун” ақидасидан йироқ бўлганлар.