Basit

Basit (ar. بسيط – yoyiq) – aruz bahrlaridan biri, mustafʼilun (– – v –) va foilun (– v –) asllarining takroridan hosil boʻladi, mustafʼilun rukni boshida ikki sabab (mus va taf) yoyilib turgani uchun shu nomni olgan. Bundan tashqari, B. bahri vaznlarining aruz va zarbida harakatlar, yaʼni qisqa unlilar yoyilgani uchun shunday nomlangan, degan fikrlar ham bor. B. bahri arab sheʼriyatiga xos boʻlib, oʻzbek sheʼriyatida qoʻllanmaydi. Navoiyning “Mezon ul-avzon” asarida B. bahrining bir vazni, Boburning “Muxtasar” asarida sakkiz vazni turkiy tilda bitilgan maxsus misollar bilan keltirilgan. Xususan, Navoiy:

Ishqing meni tunu kun majnunu zor aylamish,

Koʻnglumni zoru hazin, jismim nizor aylamish, –

baytini misol qilgan boʻlib, u basiti musammani solim (– – v – / –v – / – – v – / –v – ) vaznida yozilgan.

Басит (ар. بسيط – ёйиқ) – аруз баҳрларидан бири, мустафъилун (– – v –) ва фоилун (– v –) аслларининг такроридан ҳосил бўлади, мустафъилун рукни бошида икки сабаб (мус ва таф) ёйилиб тургани учун шу номни олган. Бундан ташқари, Б. баҳри вазнларининг аруз ва зарбида ҳаракатлар, яъни қисқа унлилар ёйилгани учун шундай номланган, деган фикрлар ҳам бор. Б. баҳри араб шеъриятига хос бўлиб, ўзбек шеъриятида қўлланмайди. Навоийнинг “Мезон ул-авзон” асарида Б. баҳрининг бир вазни, Бобурнинг “Мухтасар” асарида саккиз вазни туркий тилда битилган махсус мисоллар билан келтирилган. Хусусан, Навоий:

Ишқинг мени туну кун мажнуну зор айламиш,

Кўнглумни зору ҳазин, жисмим низор айламиш, –

байтини мисол қилган бўлиб, у басити мусаммани солим (– – v – / –v – / – – v – / –v – ) вазнида ёзилган.