Bayoz

Bayoz (ar. بياض – oq, oqqa koʻchirilgan nusxa) – XIX asrdan boshlab keng tarqalgan sheʼriy toʻplam boʻlib, anʼanaviy devonlardan farqli qator jihatlarga ega. Jumladan, devon (q.) bir shoir qalamiga mansub sheʼrlardan tuzilsa, B. bir muallif sheʼrlaridan ham, bir necha shoir asarlaridan ham tarkiblanishi mumkin. Yana bir farqi, B.da devondagi kabi sheʼrlarni joylashtirishning qatʼiy tartibi belgilanmaydi. Shuningdek, B.ga tartib berish prinsiplari ham turlicha: muayyan bir janrda yozilgan (mas., “Bayozi muxammasot”) sheʼrlar yoki muxlislar eʼtiboriga tushgan alohida shohbaytlardan, baʼzan muayyan bir mavzudagi (mas., muhabbat, vatan, tabiat va sh.k.) yoki biron bir hofiz musiqaga solib kuylagan sheʼrlardan tuzilishi ham mumkin. Bayozchilik, ayniqsa, XIX asrda keng ravnaq topdi. Jumladan, Muhammad Rahimxon (Feruz) davrida Xorazmda turli prinsiplar asosida tartiblangan bir qator B.lar chop etildi (mas., “Bayozi musaddasot”, “Bayozi majmuai ashʼor”, “Bayozi muxammasot”, “Bayozi ashʼor” va b.). Matbaa ishlari ancha keng yoʻlga qoʻyilgan XX asr boshlarida ham koʻplab B.lar chop etilgan. Mas., oʻz davrida keng shuhrat qozongan Haziniy sheʼrlari 1910 – 1913 yillar davomida “Bayozi Haziniy” nomi bilan 7 marotaba chop etilgan. Aksar hollarda B.larga noshirlar tartib berishgan boʻlib, ularga turli hududlarda yashab ijod qilgan shoirlarning asarlari kiritilganki, bu sheʼriyatning ommalashishida muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Mas., toshkentlik Karimbek Kamiy sheʼrlari Buxoro amirligi hududi – Kogonda chop etilgan bayozlarda uchraydi. Yoki noshirlik ishi bilan shugʻullangan Ibratning oʻgʻli Abbosxon tomonidan 1910 yilda tuzilgan bayozga Ibratning 17 sheʼri bilan birga boshqa ijodkorlarning sheʼrlari kiritilgan. Ayrim B.lar mualliflarning oʻz qoʻli bilan ham tartiblangan. Mas., shoir Nodim oʻz qoʻli bilan tuzgan “Bayozi Nodim” qoʻlyozmasi bizgacha yetib kelgan boʻlib, unga mumtoz sheʼriyatning deyarli barcha janrlarida yozilgan sheʼrlar kiritilgan. Bayozchilik anʼanasi keyingi yillarda ham davom ettirildi. Jumladan, Gʻ.Gʻulom tashabbusi bilan 1938 yilda Muqimiy asarlaridan tarkiblangan “Muqimiy bayozi” nashr etildi. Shuningdek, hozirda turli prinsiplar asosida (mas., muayyan hududda yashovchi shoirlar, ijodkor oʻqituvchilar, jangchi-shoirlar, talaba yoshlar toʻplamlari yoki muayyan mavzu boʻyicha) tartiblangan sheʼriy majmualarga ham bayozchilik anʼanasining davomi sifatida qarash mumkin.

Баёз (ар. بياض – оқ, оққа кўчирилган нусха) – XIX асрдан бошлаб кенг тарқалган шеърий тўплам бўлиб, анъанавий девонлардан фарқли қатор жиҳатларга эга. Жумладан, девон (қ.) бир шоир қаламига мансуб шеърлардан тузилса, Б. бир муаллиф шеърларидан ҳам, бир неча шоир асарларидан ҳам таркибланиши мумкин. Яна бир фарқи, Б.да девондаги каби шеърларни жойлаштиришнинг қатъий тартиби белгиланмайди. Шунингдек, Б.га тартиб бериш принциплари ҳам турлича: муайян бир жанрда ёзилган (мас., “Баёзи мухаммасот”) шеърлар ёки мухлислар эътиборига тушган алоҳида шоҳбайтлардан, баъзан муайян бир мавзудаги (мас., муҳаббат, ватан, табиат ва ш.к.) ёки бирон бир ҳофиз мусиқага солиб куйлаган шеърлардан тузилиши ҳам мумкин. Баёзчилик, айниқса, XIX асрда кенг равнақ топди. Жумладан, Муҳаммад Раҳимхон (Феруз) даврида Хоразмда турли принциплар асосида тартибланган бир қатор Б.лар чоп этилди (мас., “Баёзи мусаддасот”, “Баёзи мажмуаи ашъор”, “Баёзи мухаммасот”, “Баёзи ашъор” ва б.). Матбаа ишлари анча кенг йўлга қўйилган ХХ аср бошларида ҳам кўплаб Б.лар чоп этилган. Мас., ўз даврида кенг шуҳрат қозонган Ҳазиний шеърлари 1910 – 1913 йиллар давомида “Баёзи Ҳазиний” номи билан 7 маротаба чоп этилган. Аксар ҳолларда Б.ларга ноширлар тартиб беришган бўлиб, уларга турли ҳудудларда яшаб ижод қилган шоирларнинг асарлари киритилганки, бу шеъриятнинг оммалашишида муҳим аҳамиятга эга бўлган. Мас., тошкентлик Каримбек Камий шеърлари Бухоро амирлиги ҳудуди – Когонда чоп этилган баёзларда учрайди. Ёки ноширлик иши билан шуғулланган Ибратнинг ўғли Аббосхон томонидан 1910 йилда тузилган баёзга Ибратнинг 17 шеъри билан бирга бошқа ижодкорларнинг шеърлари киритилган. Айрим Б.лар муаллифларнинг ўз қўли билан ҳам тартибланган. Мас., шоир Нодим ўз қўли билан тузган “Баёзи Нодим” қўлёзмаси бизгача етиб келган бўлиб, унга мумтоз шеъриятнинг деярли барча жанрларида ёзилган шеърлар киритилган. Баёзчилик анъанаси кейинги йилларда ҳам давом эттирилди. Жумладан, Ғ.Ғулом ташаббуси билан 1938 йилда Муқимий асарларидан таркибланган “Муқимий баёзи” нашр этилди. Шунингдек, ҳозирда турли принциплар асосида (мас., муайян ҳудудда яшовчи шоирлар, ижодкор ўқитувчилар, жангчи-шоирлар, талаба ёшлар тўпламлари ёки муайян мавзу бўйича) тартибланган шеърий мажмуаларга ҳам баёзчилик анъанасининг давоми сифатида қараш мумкин.