Biografik metod

Biografik metod (yun. bios – hayot, grapho – yozmoq) – adabiyotshunoslikdagi kontekstual tahlil metodlaridan biri. Ushbu metod XIX asrning ikkinchi yarmida shakllangan boʻlib, asoschisi sifatida fransuz olimi Sh.Sent-Byov eʼtirof etiladi. B.m. badiiy asarni muallifining hayot yoʻli kontekstida oʻrganishni nazarda tutadi. Zero, badiiy asarda ijodkor shaxsiyati akslanadi, shunday ekan, uning koʻp qirralari muallif biografiyasi kontekstida anglashiladi. Boshqacha aytganda, B.m. asarga muallif yuklagan mazmunni anglashda yetakchi ahamiyat kasb etadi. Mas., A.Qahhorning “Dahshat” (1960) hikoyasi oʻtmishdan bahs yuritadi, biroq uni biografik kontekstda olinsa, hikoyada adib asar yaratilgan davr muammolarini badiiy idrok etarkan, oʻz ruhiyatida va qarashlarida roʻy bergan burilishni aks ettirganini koʻrish mumkin. B.m.ning qanchalik samarali boʻlishi koʻp jihatdan tadqiqotchi qoʻl ostidagi biografik materialga bogʻliqdir. Tadqiqotchi ixtiyoridagi biografik material asar genezisi (yaratilishiga turtki boʻlgan omillar, obrazlar va syujet chiziqlarining real ildizlari, unda ifodalangan gʻoyalar mohiyati va sh.k.)ni oʻrganish imkonini beradi. Biografik material (yozuvchi hayoti va faoliyati bilan bogʻliq hujjatlar, u harakat qilgan muhit va shu muhit kishilari bilan oʻzaro aloqalari haqidagi maʼlumotlar, uning yozishmalari, u haqdagi xotiralar va b.) qancha boy boʻlsa, metodni qoʻllash shuncha samarali natijalar beradi. Albatta, biografik material mutlaq toʻliq boʻlmaydi, yaʼni yozuvchining hayotini kunma-kun hujjatli asosda tiklash mahol. Shuning uchun ham B.m. muallif hayotiga oid faktlarni jonlantirish, yetishmagan oʻrinlarni toʻldirishni ham taqozo etadiki, bu hol unga gipotetik unsurlarni ham olib kiradi. Mas., Choʻlponning “Qalandar ishqi” sheʼri biografik kontekstda olib qaralsa, uning yangi-yangi mazmun qirralari ochiladi. Sheʼr 1920 yilda yozilgan. Choʻlpon oʻsmir paytidan boshlab fevral inqilobi yuzaga keltirgan sharoitda “yurtim uchun demokratik yoʻl bilan ozodlikka erishish imkoni tugʻildi”, degan ishonch bilan qaynoq ijtimoiy faoliyatga shoʻngʻigan boʻlsa, keyinroq bu yoʻldagi harakatlari zoye ketib, umidlari chilparchin boʻldi. Yaʼni sheʼr Choʻlpon “asrlik tosh yangligʻ bu xatarli yoʻlda qotgan”, umidsizlikka tushgan davrda yozilgan. Shoir kayfiyati “Karashma dengizin koʻrdim na nozlik toʻlqini bordir, Halokat boʻlgʻusin bilmay qulochni katta otdim-ku”, “Qalandardek yurib dunyoni kezdim topmayin yorni, Yana kulbamga qaygʻular, alamlar birla qaytdim-ku” kabi satrlarda oʻz ifodasini topadi. Sheʼrdagi “Bu dunyo deb u dunyoni bahosiz pulga sotdim-ku” misrasi shoir iztiroblarining choʻqqisini ifoda etadiki, uning mazmunini biografik kontekstdan tashqarida anglash qiyin. Avvalo, oʻzbek tili uchun gʻalizroq “bahosiz pul” birikmasiga eʼtibor qilish kerak. Sheʼr yozilgan davr kishilariga “bahosiz pul” deganda, Kerenskiy hukumati muomalaga kiritgan va tezda oʻta qadrsizlangan pulni nazarda tutilgani aniq boʻlgan. Shundan kelib chiqsak, Choʻlpon bu bilan fevral inqilobiga ishonib “u dunyoni bahosiz pulga sotdim-ku”, deya iztirob chekayotgani maʼlum boʻladi. Iztirobning asosi shuki, tahlikali zamonda shoirning otasini oʻgʻlining siyosiy faolligi tashvishlantirgan, tabiiyki, u yolgʻiz oʻgʻlining oʻz yonida, xavf-xatardan yiroq boʻlishini istaydi. Biroq “karashma dengizi”ga oshufta oʻgʻil otani tashvishga qoʻyib, norozilantirib boʻlsa-da, oʻz bilganidan qolmaydi. Yaʼni milliy ruhda tarbiya topgan Choʻlpon endi otasini norozilantirganiga oʻkinadi, bu holni “u dunyoni bahosiz pulga sotmoq” deb biladi.

Adabiy asar tahlilida B.m. nechogʻli muhim boʻlmasin, uni mutlaqlashtirish toʻgʻri emas. Bu hol adabiyotshunoslik tarixida kuzatilgan. Jumladan, XX asr boshlarida B.m.ni sof holda (yaʼni yozuvchi biografiyasini davrning ijtimoiy, madaniy, maʼrifiy shart-sharoitlaridan uzib) qoʻllash, ijodkor qalbining suratini yaratishga intilish (fransuz olimi R.de Gurmon, rus olimi Yu.Ayxenvald) kuzatiladi. Tabiiyki, bu badiiy ijod tabiatini joʻnlashtirish boʻlib, muqarrar ravishda biryoqlamalikka olib keladi. Adabiy asar tahliliga kompleks yondashish, B.m.ni boshqa metodlar bilan aloqada qoʻllash ilmiy jihatdan toʻgʻriroq boʻlishi va yaxshiroq samara berishini unutmaslik lozim.

Биографик метод (юн. bios – ҳаёт, grapho – ёзмоқ) – адабиётшуносликдаги контекстуал таҳлил методларидан бири. Ушбу метод XIX асрнинг иккинчи ярмида шаклланган бўлиб, асосчиси сифатида француз олими Ш.Сент-Бёв эътироф этилади. Б.м. бадиий асарни муаллифининг ҳаёт йўли контекстида ўрганишни назарда тутади. Зеро, бадиий асарда ижодкор шахсияти аксланади, шундай экан, унинг кўп қирралари муаллиф биографияси контекстида англашилади. Бошқача айтганда, Б.м. асарга муаллиф юклаган мазмунни англашда етакчи аҳамият касб этади. Мас., А.Қаҳҳорнинг “Даҳшат” (1960) ҳикояси ўтмишдан баҳс юритади, бироқ уни биографик контекстда олинса, ҳикояда адиб асар яратилган давр муаммоларини бадиий идрок этаркан, ўз руҳиятида ва қарашларида рўй берган бурилишни акс эттирганини кўриш мумкин. Б.м.нинг қанчалик самарали бўлиши кўп жиҳатдан тадқиқотчи қўл остидаги биографик материалга боғлиқдир. Тадқиқотчи ихтиёридаги биографик материал асар генезиси (яратилишига туртки бўлган омиллар, образлар ва сюжет чизиқларининг реал илдизлари, унда ифодаланган ғоялар моҳияти ва ш.к.)ни ўрганиш имконини беради. Биографик материал (ёзувчи ҳаёти ва фаолияти билан боғлиқ ҳужжатлар, у ҳаракат қилган муҳит ва шу муҳит кишилари билан ўзаро алоқалари ҳақидаги маълумотлар, унинг ёзишмалари, у ҳақдаги хотиралар ва б.) қанча бой бўлса, методни қўллаш шунча самарали натижалар беради. Албатта, биографик материал мутлақ тўлиқ бўлмайди, яъни ёзувчининг ҳаётини кунма-кун ҳужжатли асосда тиклаш маҳол. Шунинг учун ҳам Б.м. муаллиф ҳаётига оид фактларни жонлантириш, етишмаган ўринларни тўлдиришни ҳам тақозо этадики, бу ҳол унга гипотетик унсурларни ҳам олиб киради. Мас., Чўлпоннинг “Қаландар ишқи” шеъри биографик контекстда олиб қаралса, унинг янги-янги мазмун қирралари очилади. Шеър 1920 йилда ёзилган. Чўлпон ўсмир пайтидан бошлаб февраль инқилоби юзага келтирган шароитда “юртим учун демократик йўл билан озодликка эришиш имкони туғилди”, деган ишонч билан қайноқ ижтимоий фаолиятга шўнғиган бўлса, кейинроқ бу йўлдаги ҳаракатлари зое кетиб, умидлари чилпарчин бўлди. Яъни шеър Чўлпон “асрлик тош янглиғ бу хатарли йўлда қотган”, умидсизликка тушган даврда ёзилган. Шоир кайфияти “Карашма денгизин кўрдим на нозлик тўлқини бордир, Ҳалокат бўлғусин билмай қулочни катта отдим-ку”, “Қаландардек юриб дунёни кездим топмайин ёрни, Яна кулбамга қайғулар, аламлар бирла қайтдим-ку” каби сатрларда ўз ифодасини топади. Шеърдаги “Бу дунё деб у дунёни баҳосиз пулга сотдим-ку” мисраси шоир изтиробларининг чўққисини ифода этадики, унинг мазмунини биографик контекстдан ташқарида англаш қийин. Аввало, ўзбек тили учун ғализроқ “баҳосиз пул” бирикмасига эътибор қилиш керак. Шеър ёзилган давр кишиларига “баҳосиз пул” деганда, Керенский ҳукумати муомалага киритган ва тезда ўта қадрсизланган пулни назарда тутилгани аниқ бўлган. Шундан келиб чиқсак, Чўлпон бу билан февраль инқилобига ишониб “у дунёни баҳосиз пулга сотдим-ку”, дея изтироб чекаётгани маълум бўлади. Изтиробнинг асоси шуки, таҳликали замонда шоирнинг отасини ўғлининг сиёсий фаоллиги ташвишлантирган, табиийки, у ёлғиз ўғлининг ўз ёнида, хавф-хатардан йироқ бўлишини истайди. Бироқ “карашма денгизи”га ошуфта ўғил отани ташвишга қўйиб, норозилантириб бўлса-да, ўз билганидан қолмайди. Яъни миллий руҳда тарбия топган Чўлпон энди отасини норозилантирганига ўкинади, бу ҳолни “у дунёни баҳосиз пулга сотмоқ” деб билади.

Адабий асар таҳлилида Б.м. нечоғли муҳим бўлмасин, уни мутлақлаштириш тўғри эмас. Бу ҳол адабиётшунослик тарихида кузатилган. Жумладан, ХХ аср бошларида Б.м.ни соф ҳолда (яъни ёзувчи биографиясини даврнинг ижтимоий, маданий, маърифий шарт-шароитларидан узиб) қўллаш, ижодкор қалбининг суратини яратишга интилиш (француз олими Р.де Гурмон, рус олими Ю.Айхенвальд) кузатилади. Табиийки, бу бадиий ижод табиатини жўнлаштириш бўлиб, муқаррар равишда бирёқламаликка олиб келади. Адабий асар таҳлилига комплекс ёндашиш, Б.м.ни бошқа методлар билан алоқада қўллаш илмий жиҳатдан тўғрироқ бўлиши ва яхшироқ самара беришини унутмаслик лозим.