Dadaizm

Dadaizm (fr. dada – yogʻochdan ishlangan oʻyinchoq ot, koʻchma maʼnoda bolalarga xos betartib nutq) – Birinchi jahon urushi davri Yevropa adabiyoti va sanʼatidagi avangardistik oqim; Birinchi jahon urushida qatnashayotgan yurtlardan betaraf Shveysariyaga kelib, muhojirlikda yashayotgan anarxistik kayfiyatdagi ijodiy ziyolilar muhitida shakllangan, Syurixda chop etilgan “Kabare Volter” (1916 – 1917) jurnali tevaragida uyushgan. D. mohiyat eʼtibori bilan urushga, jahon urushini keltirib chiqargan muhitga qarshi isyon edi. Ularning isyoni mavjud tartibotlarni inkor qilish, ularni maʼnisiz (absurd) deb hisoblashda, anarxizmni bunday sharoitda eng maqbul mavqe deb bilishda namoyon boʻladi. Shulardan kelib chiqib, D.ning sanʼat va adabiyotdagi isyonkorlik mavqei belgilangan: ular badiiy ijodda irratsionalizm tarafdori boʻlganlar, adabiy-badiiy anʼanalarga nisbatan nigilistik antiestetizm mavqeini egallaganlar. Ularning ijod amaliyotidagi isyoni adabiyotda soʻz va tovushlarni maʼnosiz biriktirish, tasviriy sanʼatda narsalarni oʻzaro mazmuniy-mantiqiy aloqasiz, tasodifiy tarzda jamlab tasvirlash kabilarda namoyon boʻladi. D. vakillari adabiyot va sanʼatning ijtimoiy funksiyalarini inkor qilganlar, chinakam sanʼat ijtimoiylikdan xoli boʻladi, deb hisoblaganlar. Adabiy-badiiy oqim sifatida D. uzoq yashamadi: oʻtgan asrning 20-yillari boshidayoq barham topdi, uning qatorida boʻlgan ijodkorlarning bir qismi syurrealistlar, boshqa bir qismi esa ekspressionistlar safini toʻldirdilar.

Дадаизм (фр. dada – ёғочдан ишланган ўйинчоқ от, кўчма маънода болаларга хос бетартиб нутқ) – Биринчи жаҳон уруши даври Европа адабиёти ва санъатидаги авангардистик оқим; Биринчи жаҳон урушида қатнашаётган юртлардан бетараф Швейцарияга келиб, муҳожирликда яшаётган анархистик кайфиятдаги ижодий зиёлилар муҳитида шаклланган, Цюрихда чоп этилган “Кабаре Вольтер” (1916 – 1917) журнали теварагида уюшган. Д. моҳият эътибори билан урушга, жаҳон урушини келтириб чиқарган муҳитга қарши исён эди. Уларнинг исёни мавжуд тартиботларни инкор қилиш, уларни маънисиз (абсурд) деб ҳисоблашда, анархизмни бундай шароитда энг мақбул мавқе деб билишда намоён бўлади. Шулардан келиб чиқиб, Д.нинг санъат ва адабиётдаги исёнкорлик мавқеи белгиланган: улар бадиий ижодда иррационализм тарафдори бўлганлар, адабий-бадиий анъаналарга нисбатан нигилистик антиэстетизм мавқеини эгаллаганлар. Уларнинг ижод амалиётидаги исёни адабиётда сўз ва товушларни маъносиз бириктириш, тасвирий санъатда нарсаларни ўзаро мазмуний-мантиқий алоқасиз, тасодифий тарзда жамлаб тасвирлаш кабиларда намоён бўлади. Д. вакиллари адабиёт ва санъатнинг ижтимоий функцияларини инкор қилганлар, чинакам санъат ижтимоийликдан холи бўлади, деб ҳисоблаганлар. Адабий-бадиий оқим сифатида Д. узоқ яшамади: ўтган асрнинг 20-йиллари бошидаёқ барҳам топди, унинг қаторида бўлган ижодкорларнинг бир қисми сюрреалистлар, бошқа бир қисми эса экспрессионистлар сафини тўлдирдилар.