Dekadentlik

Dekadentlik (lot. decadentia – tanazzul, tushkunlik) – XIX asr oxiri – XX asr boshlari Yevropa xalqlari badiiy va ijtimoiy tafakkurida kuzatilgan tushkunlik (tanazzul) holatlarini umumlashtirib ifodalovchi termin. Yaʼni D. alohida bir adabiy yoʻnalish yoki oqimga xos boʻlmay, umuman, shu davrda ijod qilgan sanʼatkorlarga, hatto, ulkan iqtidor egasi boʻlgan ayrim realistlarga ham u yoki bu darajada xos boʻlgan kayfiyat, ruhni anglatadi. D. kayfiyati ertangi kunga, insoniyat kelajagiga umidsiz qarash, inson aql-zakovati, kuch-qudrati, uning oliy xilqat sifatidagi mavjudligiga ishonchsizlik, mavjud voqelikni qabul qila olmaslik kabilarda namoyon boʻladi. Mazkur kayfiyatning keng tarqalishi uning obyektiv tarzda, jamiyat hayotining barcha jabhalarida kuzatilgan inqiroz natijasi oʻlaroq yuzaga kelganidan dalolat beradi. D. kayfiyati ilk bor fransuz simvolistlari (P.Verlen, A.Rembo, S.Mallarme) ijodida, keyinroq rus simvolistlari (D.Merejkovskiy, Z.Gippius, F.Sologub) faoliyatida, shuningdek, XX asr boshida ommalashgan neonaturalistik proza (L.Andreyev, M.Arsibashev)da keng kuzatiladi. Dunyoqarash bilan uzviy bogʻliqligi va bevosita ijodkorning voqelikka munosabati natijasi oʻlaroq yuzaga kelishi eʼtiborga olinsa, D. kayfiyatining keyingi davr modernistik adabiyot vakillari ijodida tez-tez koʻrinish berib turishi ham tabiiy va qonuniy ekani anglashiladi. Shu bilan birga, modomiki, ijodkor dunyo bilan faol munosabatda yashar ekan, hayoti va faoliyatining muayyan bosqichida uning ongiyu qalbida shunday kayfiyat ustuvorlik qilib qolishi mumkinligini ham inkor qilib boʻlmaydi.

Декадентлик (лот. decadentia – таназзул, тушкунлик) – XIX аср охири – XX аср бошлари Европа халқлари бадиий ва ижтимоий тафаккурида кузатилган тушкунлик (таназзул) ҳолатларини умумлаштириб ифодаловчи термин. Яъни Д. алоҳида бир адабий йўналиш ёки оқимга хос бўлмай, умуман, шу даврда ижод қилган санъаткорларга, ҳатто, улкан иқтидор эгаси бўлган айрим реалистларга ҳам у ёки бу даражада хос бўлган кайфият, руҳни англатади. Д. кайфияти эртанги кунга, инсоният келажагига умидсиз қараш, инсон ақл-заковати, куч-қудрати, унинг олий хилқат сифатидаги мавжудлигига ишончсизлик, мавжуд воқеликни қабул қила олмаслик кабиларда намоён бўлади. Мазкур кайфиятнинг кенг тарқалиши унинг объектив тарзда, жамият ҳаётининг барча жабҳаларида кузатилган инқироз натижаси ўлароқ юзага келганидан далолат беради. Д. кайфияти илк бор француз символистлари (П.Верлен, А.Рембо, С.Малларме) ижодида, кейинроқ рус символистлари (Д.Мережковский, З.Гиппиус, Ф.Сологуб) фаолиятида, шунингдек, ХХ аср бошида оммалашган неонатуралистик проза (Л.Андреев, М.Арцибашев)да кенг кузатилади. Дунёқараш билан узвий боғлиқлиги ва бевосита ижодкорнинг воқеликка муносабати натижаси ўлароқ юзага келиши эътиборга олинса, Д. кайфиятининг кейинги давр модернистик адабиёт вакиллари ижодида тез-тез кўриниш бериб туриши ҳам табиий ва қонуний экани англашилади. Шу билан бирга, модомики, ижодкор дунё билан фаол муносабатда яшар экан, ҳаёти ва фаолиятининг муайян босқичида унинг онгию қалбида шундай кайфият устуворлик қилиб қолиши мумкинлигини ҳам инкор қилиб бўлмайди.