Detal

Detal (fr. detail – tafsilot, mayda-chuyda) – badiiy detal; badiiy asarda muayyan mazmun ifodalovchi, gʻoyaviy-badiiy yuk tashuvchi tafsilot. Avvalo, D. badiiy voqelikni yaratish vositasi – ashyosi boʻlib, u tasvirlanayotgan narsa-hodisani konkretlashtiradi, uni hissiy idrok qilish mumkin boʻlgan tarzda gavdalantiradi. Boshqacha aytsak, D. asarda tasvirlangan obrazning kichik bir qismi (yaʼni u hamisha predmetlilikni koʻzda tutadi), detallarning birikuvi natijasida oʻsha obraz koʻz oldimizda butun holda namoyon boʻladi. Badiiy D. ortida maʼlum bir realiya mavjud: maishiy turmush yoki joy tafsilotlari, portret chizgilari va sh.k. Shuningdek, personajning imo-ishoralari (jest), tana holati (poza), xatti-harakati, gap-soʻzlari ham D. sanaladi, ular bari birlikda konkret inson obrazini gavdalantiradi. Yaʼni badiiy D., avvalo, badiiy voqelikni toʻlaqonli va konkret his etiladigan darajada jonli tasvirlashga xizmat qiladi. Biroq badiiy asardagi D.ning funksiyasi shuning oʻzi bilan cheklanmaydi. U badiiy voqelik ashyosi boʻlish bilan birga, badiiy umumlashtirishga intiladi, yozuvchi fikrini aniqlashtirish, toʻldirish, kuchaytirish maqsadlariga ham xizmat qiladi. Mas., A.Qahhorning “Anor” hikoyasi quyidagicha boshlanadi: “Turobjon eshikdan hovliqib kirar ekan, qalami yaktagining yengi zulfinga ilinib tirsakkacha yirtildi. Uning shashti qaytdi. Joʻxori tuyayotgan xotini uning qoʻlidagi tugunchani koʻrib, kelisopni kelining ustiga qoʻya chopdi. Keli lapanglab agʻanadi, chala tuyilgan joʻxori yerga toʻkildi”. Ushbu parchaning oʻzida harakat (“hovliqib kirmoq”, “kelisopni kelining ustiga qoʻya chopdi”), portret (“qalami yaktak”), peyzaj (“zulfin”), maishiy turmush (“keli”, “joʻxori”, “tuguncha”) D.lari boʻlib, ular birlikda shu konkret hayotiy holatni oʻquvchi koʻz oldida jonlantiradi. Yaʼni bu ularning birlamchi funksiyasi. Bundan tashqari, mas., “zulfin” D.i umumlashtirish funksiyasini bajaradi: odam kirganida yengi zulfinga ilinib yirtilishi uchun eshik kichkina boʻlishi kerak, demak, hovli ham shu eshikka yarasha. Koʻrinadiki, birgina “zulfin” D.i oilaning yashash sharoiti haqidagi informatsiyani umumlashtirib beradi. Parchadagi ikkinchi D. – “tuguncha” ikkala personajni birdek hayajonlantiradi: “tugunchaning olib kelingani” Turobjon uchun ham, xotini uchun ham oʻta ahamiyatli (psixologik funksiya), mazkur hol oʻquvchi diqqatini unga yoʻnaltiradi, holatga bepisand qaramaslik kerakligiga ishontiradi (retseptiv ustanovka berish funksiyasi). Parchada boshqa D.larning ham shunga oʻxshash funksiyalari bor, bundan tashqari, ularning funksiyasi shu parcha doirasi bilan cheklanmaydi. Demak, badiiy D. asar matnida polifunksional tabiatga ega boʻladi.

Деталь (фр. detail – тафсилот, майда-чуйда) – бадиий деталь; бадиий асарда муайян мазмун ифодаловчи, ғоявий-бадиий юк ташувчи тафсилот. Аввало, Д. бадиий воқеликни яратиш воситаси – ашёси бўлиб, у тасвирланаётган нарса-ҳодисани конкретлаштиради, уни ҳиссий идрок қилиш мумкин бўлган тарзда гавдалантиради. Бошқача айтсак, Д. асарда тасвирланган образнинг кичик бир қисми (яъни у ҳамиша предметлиликни кўзда тутади), деталларнинг бирикуви натижасида ўша образ кўз олдимизда бутун ҳолда намоён бўлади. Бадиий Д. ортида маълум бир реалия мавжуд: маиший турмуш ёки жой тафсилотлари, портрет чизгилари ва ш.к. Шунингдек, персонажнинг имо-ишоралари (жест), тана ҳолати (поза), хатти-ҳаракати, гап-сўзлари ҳам Д. саналади, улар бари бирликда конкрет инсон образини гавдалантиради. Яъни бадиий Д., аввало, бадиий воқеликни тўлақонли ва конкрет ҳис этиладиган даражада жонли тасвирлашга хизмат қилади. Бироқ бадиий асардаги Д.нинг функцияси шунинг ўзи билан чекланмайди. У бадиий воқелик ашёси бўлиш билан бирга, бадиий умумлаштиришга интилади, ёзувчи фикрини аниқлаштириш, тўлдириш, кучайтириш мақсадларига ҳам хизмат қилади. Мас., А.Қаҳҳорнинг “Анор” ҳикояси қуйидагича бошланади: “Туробжон эшикдан ҳовлиқиб кирар экан, қалами яктагининг енги зулфинга илиниб тирсаккача йиртилди. Унинг шашти қайтди. Жўхори туяётган хотини унинг қўлидаги тугунчани кўриб, келисопни келининг устига қўя чопди. Кели лапанглаб ағанади, чала туйилган жўхори ерга тўкилди”. Ушбу парчанинг ўзида ҳаракат (“ҳовлиқиб кирмоқ”, “келисопни келининг устига қўя чопди”), портрет (“қалами яктак”), пейзаж (“зулфин”), маиший турмуш (“кели”, “жўхори”, “тугунча”) Д.лари бўлиб, улар бирликда шу конкрет ҳаётий ҳолатни ўқувчи кўз олдида жонлантиради. Яъни бу уларнинг бирламчи функцияси. Бундан ташқари, мас., “зулфин” Д.и умумлаштириш функциясини бажаради: одам кирганида енги зулфинга илиниб йиртилиши учун эшик кичкина бўлиши керак, демак, ҳовли ҳам шу эшикка яраша. Кўринадики, биргина “зулфин” Д.и оиланинг яшаш шароити ҳақидаги информацияни умумлаштириб беради. Парчадаги иккинчи Д. – “тугунча” иккала персонажни бирдек ҳаяжонлантиради: “тугунчанинг олиб келингани” Туробжон учун ҳам, хотини учун ҳам ўта аҳамиятли (психологик функция), мазкур ҳол ўқувчи диққатини унга йўналтиради, ҳолатга беписанд қарамаслик кераклигига ишонтиради (рецептив установка бериш функцияси). Парчада бошқа Д.ларнинг ҳам шунга ўхшаш функциялари бор, бундан ташқари, уларнинг функцияси шу парча доираси билан чекланмайди. Демак, бадиий Д. асар матнида полифункционал табиатга эга бўлади.