Detektiv adabiyot

Detektiv adabiyot (ingl. detective – izquvar) – sarguzasht adabiyotining bir tarmogʻi, syujeti asosida sirli jinoyatlarni ochish bilan bogʻliq voqelar yotuvchi asarlarning umumiy nomi. D.a. turli janrlarga mansub asarlarni – hikoya, qissa, romanlarni oʻz ichiga oladiki, bu uning tematik jihatdan ajratilishini koʻrsatadi. Shu bois ham adabiyotshunoslikka oid ayrim ishlarda, muomala amaliyotida mavzu jihatidan D.a. ga yaqin boʻlgan harbiy razvedka, turli maxfiy xizmatlar faoliyati haqidagi, shuningdek, boshqa koʻplab oʻtkir syujetli, lekin bevosita jinoyat qidiruv bilan bogʻliq boʻlmagan asarlar ham D.a.ga mansub sanaladi. D.a.ning klassik namunalari XIX asr Yevropa adabiyotida yaratilgan boʻlib, asoschisi sifatida fransuz adibi Edgar Po eʼtirof etiladi. Uning “Morg koʻchasidagi qotillik” (1841) nomli asarida ilk bor hayratomuz mantiqiy tahlil qobiliyatiga ega izquvar obrazi yaratilgan, asar syujeti toʻlaligicha jinoyatni ochish bilan bogʻliq voqealar silsilasidan iborat. D.a. taraqqiyotida A.Konan Doyl, G.Chesterton, J.Simenon, A.Kristi, Yu.Semenov kabi ijodkorlarning katta xizmatlari bor. Qiziqarli avantyuraga boy syujet, oʻqishlilik D.a.ning keng ommalashib borishiga asos boʻldi. XX asrga kelib, ommaviy axborot vositalari imkoniyatlarining kengayishi, kino va televideniyening rivojlanishi bilan bogʻliq holda D.a.ga talab yanada kuchaydi. Endi keng omma talabiga mos D.a. namunalari – Jeyms Bond tipidagi josuslar, Fantomas tipidagi aqlli jinoyatchilar, mafiya ichida xufiya ish yuritayotgan yoki jinoyat olamiga qarshi yakka kurashayotgan politsiyachiyu maxfiy xizmat xodimlari va sh.k.lar haqidagi oldi-qochdilarga toʻla asarlar koʻpaydi.

Детектив адабиёт (ингл. detective – изқувар) – саргузашт адабиётининг бир тармоғи, сюжети асосида сирли жиноятларни очиш билан боғлиқ воқелар ётувчи асарларнинг умумий номи. Д.а. турли жанрларга мансуб асарларни – ҳикоя, қисса, романларни ўз ичига оладики, бу унинг тематик жиҳатдан ажратилишини кўрсатади. Шу боис ҳам адабиётшуносликка оид айрим ишларда, муомала амалиётида мавзу жиҳатидан Д.а. га яқин бўлган ҳарбий разведка, турли махфий хизматлар фаолияти ҳақидаги, шунингдек, бошқа кўплаб ўткир сюжетли, лекин бевосита жиноят қидирув билан боғлиқ бўлмаган асарлар ҳам Д.а.га мансуб саналади. Д.а.нинг классик намуналари XIX аср Европа адабиётида яратилган бўлиб, асосчиси сифатида француз адиби Эдгар По эътироф этилади. Унинг “Морг кўчасидаги қотиллик” (1841) номли асарида илк бор ҳайратомуз мантиқий таҳлил қобилиятига эга изқувар образи яратилган, асар сюжети тўлалигича жиноятни очиш билан боғлиқ воқеалар силсиласидан иборат. Д.а. тараққиётида А.Конан Дойл, Г.Честертон, Ж.Сименон, А.Кристи, Ю.Семенов каби ижодкорларнинг катта хизматлари бор. Қизиқарли авантюрага бой сюжет, ўқишлилик Д.а.нинг кенг оммалашиб боришига асос бўлди. ХХ асрга келиб, оммавий ахборот воситалари имкониятларининг кенгайиши, кино ва телевидениенинг ривожланиши билан боғлиқ ҳолда Д.а.га талаб янада кучайди. Энди кенг омма талабига мос Д.а. намуналари – Жеймс Бонд типидаги жосуслар, Фантомас типидаги ақлли жиноятчилар, мафия ичида хуфия иш юритаётган ёки жиноят оламига қарши якка курашаётган полициячию махфий хизмат ходимлари ва ш.к.лар ҳақидаги олди-қочдиларга тўла асарлар кўпайди.