Dialektizm

Dialektizm (yun. dialektos – sheva, lahja) – maʼlum bir hududda yashovchi kishilar tiliga xos leksik birliklar, fonetik, morfologik, sintaktik xususiyatlar jami. D.lar adabiy asarlarda tasvirlanayotgan joy koloritini berishda, maʼlum hudud kishilariga xos turmush tarzini tafsilli jonlantirish, personajlar nutqini individuallashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois ham D.lar qoʻllanishi jihatidan ancha faol. Mas., T.Murod asarlarida Surxondaryo vohasi kishilariga xos sheva elementlari koʻplab uchraydiki, ular voha kishilari hayoti, oʻziga xos feʼl-atvori, ruhiyatining haqqoniy va toʻlaqonli tasvirlanishiga zamin yaratgan. Xususan, “Ot kishnagan oqshom” qissasidan olingan quyidagi parchalarda tilning turli sathlaridagi D.larni koʻrish mumkin: “Koʻplari meni yetib keldi, uloqqa uzaldi”; “Shunda Tarlon birdan ... soyga qarab zinkiydi”; “Tarlon bir-bir bosib oyoq ildi”; “Men araz urishni yaxshi koʻraman”; “Shunda uzangi yoʻldoshlarimga yuz soldim”; “Goʻbalakda bingak nishiday zahar nish boʻladi”; “Ajabo, bundaychikin qiligʻi yoʻq edi” “hamsoyamiz Qulmat polvon bozorlab keldi”, “Kimning uli boʻlasan?” va boshq. Til oʻzida xalq ruhini mujassam ifodalashi T.Murodning polvonlar, uloqchilar hayotidan hikoya qiluvchi qissalarida, ayniqsa, yaqqol namoyon boʻladi. Personajlarning oʻziga xos nutqi voha kishilariga xos turmush tarzi, urf-odat, inonch-eʼtiqodlarni jonli tasvirlashga xizmat qiladi. Mas., “Ot kishnagan oqshom” qissasida shunday epizod bor:

“– Chaqaloqli uyga bemahalda kelib boʻlmaydi. Mabodo, birov bilmasdan kelib qolsa, undan ulgu olib qolish lozim boʻladi.

– Qayerdan olasan?

– Bizga baribir. Oʻngiringizning uchidan maydagina bir ip boʻlsa-da mayli. Ayollar chaqaloqli uyda ipni isiriqqa qoʻshib tutatadilar.”

D.lar, odatda, koʻproq personajlar nutqiga kiritiladi. Ularning qoʻllanishi adabiy tilni boyituvchi omillardan sanaladi, shunga qaramay, bunda muayyan meyorni saqlash talab qilinadi.

Диалектизм (юн. dialektos – шева, лаҳжа) – маълум бир ҳудудда яшовчи кишилар тилига хос лексик бирликлар, фонетик, морфологик, синтактик хусусиятлар жами. Д.лар адабий асарларда тасвирланаётган жой колоритини беришда, маълум ҳудуд кишиларига хос турмуш тарзини тафсилли жонлантириш, персонажлар нутқини индивидуаллаштиришда муҳим аҳамият касб этади. Шу боис ҳам Д.лар қўлланиши жиҳатидан анча фаол. Мас., Т.Мурод асарларида Сурхондарё воҳаси кишиларига хос шева элементлари кўплаб учрайдики, улар воҳа кишилари ҳаёти, ўзига хос феъл-атвори, руҳиятининг ҳаққоний ва тўлақонли тасвирланишига замин яратган. Хусусан, “От кишнаган оқшом” қиссасидан олинган қуйидаги парчаларда тилнинг турли сатҳларидаги Д.ларни кўриш мумкин: “Кўплари мени етиб келди, улоққа узалди”; “Шунда Тарлон бирдан ... сойга қараб зинкийди”; “Тарлон бир-бир босиб оёқ илди”; “Мен араз уришни яхши кўраман”; “Шунда узанги йўлдошларимга юз солдим”; “Гўбалакда бингак нишидай заҳар ниш бўлади”; “Ажабо, бундайчикин қилиғи йўқ эди” “ҳамсоямиз Қулмат полвон бозорлаб келди”, “Кимнинг ули бўласан?” ва бошқ. Тил ўзида халқ руҳини мужассам ифодалаши Т.Муроднинг полвонлар, улоқчилар ҳаётидан ҳикоя қилувчи қиссаларида, айниқса, яққол намоён бўлади. Персонажларнинг ўзига хос нутқи воҳа кишиларига хос турмуш тарзи, урф-одат, инонч-эътиқодларни жонли тасвирлашга хизмат қилади. Мас., “От кишнаган оқшом” қиссасида шундай эпизод бор:

“– Чақалоқли уйга бемаҳалда келиб бўлмайди. Мабодо, биров билмасдан келиб қолса, ундан улгу олиб қолиш лозим бўлади.

– Қаердан оласан?

– Бизга барибир. Ўнгирингизнинг учидан майдагина бир ип бўлса-да майли. Аёллар чақалоқли уйда ипни исириққа қўшиб тутатадилар.”

Д.лар, одатда, кўпроқ персонажлар нутқига киритилади. Уларнинг қўлланиши адабий тилни бойитувчи омиллардан саналади, шунга қарамай, бунда муайян меъёрни сақлаш талаб қилинади.