Didaktik adabiyot

Didaktik adabiyot (yun. didaktikos – oʻrgatuvchi, taʼlimiy) – muayyan taʼlimiy, tarbiyaviy maqsadlarda yaratilgan adabiy asarlarning umumiy nomi. Adabiyotning taʼlimiy-tarbiyaviy imkoniyatlari juda katta boʻlib, unga qadimdayoq eʼtibor qaratilgan. Jumladan, antik davr yunon faylasufi Aflotun “Davlat” nomli asarida bu imkoniyatlardan qanday foydalanish masalasini atroflicha muhokama qiladi. D.a. namunalari mavzu eʼtibori bilan turlicha, ular nimani oʻrgatishni maqsad qilgani jihatidan bir-biridan farqlanadi. Mas., D.a.ning bir qismi ilmiy sheʼriyat deb ham yuritiladi va maʼlum bir ilm sohasini ommalashtirish maqsadini koʻzlaydi: ziroatchilik (Gesiod. “Mehnat va kunlar”), dunyoning tuzilishi (Lukretsiy Kar. “Narsalar tabiati haqida”), tibbiyot (Ibn Sino. “Tib ilmi”), poeziya sanʼati (N.Bualo. “Sheʼr sanʼati”) va b. Sharqda ham adabiyotning didaktik imkoniyatlaridan keng foydalanilgan. Sharq mumtoz adabiyotidagi D.a.ning yaxshi namunalari sifatida Saʼdiyning “Guliston” va “Boʻston”, Kaykovusning “Qobusnoma”, Yusuf Xos Hojibning “Qutadgʻu bilig”, Ahmad Yugnakiyning “Hibat ul-haqoyiq”, Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror”, Boburning “Mubayyin” kabi pandnoma ruhidagi asarlarini koʻrsatish mumkin. Mazkur asarlar mazmun-mundarijasi jihatidan universal boʻlib, turli darajadagi ijtimoiy munosabatlar, insonning burchi va vazifalari, dunyo va oxirat, eʼtiqod, odob-axloq, ilmning ahamiyati kabi hayotda zarur turfa masalalardan bahs yuritadi. Shuningdek, sharqda diniy maʼrifatni targʻib etuvchi asarlar ham D.a.ning muhim bir tarmogʻini tashkil etadi: “Devoni hikmat” (A.Yassaviy), “Siroj ul-muslimin”(A.Navoiy), “Sabot ul-ojizin”(Soʻfi Olloyor) kabi koʻplab asarlar diniy-didaktik adabiyot namunalaridir. XX asr boshlariga kelib, jadid maʼrifatchilik harakati bilan bogʻliq holda, oʻzbek adabiyotida didaktiklik tamoyili yana ustuvorlik kasb etadi. Yangi usul maktablarini uslubiy taʼminlash maqsadida yaratilgan A.Avloniyning “Turkiy Guliston yoxud axloq”, Hamzaning “Yengil adabiyot” kabi asarlari tom maʼnodagi D.a. namunalari boʻlsa, jadid maʼrifatchilarining deyarli barcha asarlarida didaktiklik, gʻoyaviy-maʼrifiy didaktika yetakchi xususiyat boʻlib qoldi. Adabiyot taraqqiyotining keyingi bosqichlarida sof didaktik xarakterdagi asarlar kamayib, asosan, bolalar adabiyoti doirasida kuzatiladi, endi oshkor didaktiklik kamchilik sifatida tushuniladi, soʻz sanʼati oʻzining didaktik funksiyasini sezdirmasdan, barkamol badiiy obrazlar vositasida amalga oshirish yoʻlini tutadi.

Дидактик адабиёт (юн. didaktikos – ўргатувчи, таълимий) – муайян таълимий, тарбиявий мақсадларда яратилган адабий асарларнинг умумий номи. Адабиётнинг таълимий-тарбиявий имкониятлари жуда катта бўлиб, унга қадимдаёқ эътибор қаратилган. Жумладан, антик давр юнон файласуфи Афлотун “Давлат” номли асарида бу имкониятлардан қандай фойдаланиш масаласини атрофлича муҳокама қилади. Д.а. намуналари мавзу эътибори билан турлича, улар нимани ўргатишни мақсад қилгани жиҳатидан бир-биридан фарқланади. Мас., Д.а.нинг бир қисми илмий шеърият деб ҳам юритилади ва маълум бир илм соҳасини оммалаштириш мақсадини кўзлайди: зироатчилик (Гесиод. “Меҳнат ва кунлар”), дунёнинг тузилиши (Лукреций Кар. “Нарсалар табиати ҳақида”), тиббиёт (Ибн Сино. “Тиб илми”), поэзия санъати (Н.Буало. “Шеър санъати”) ва б. Шарқда ҳам адабиётнинг дидактик имкониятларидан кенг фойдаланилган. Шарқ мумтоз адабиётидаги Д.а.нинг яхши намуналари сифатида Саъдийнинг “Гулистон” ва “Бўстон”, Кайковуснинг “Қобуснома”, Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг”, Аҳмад Югнакийнинг “Ҳибат ул-ҳақойиқ”, Алишер Навоийнинг “Ҳайрат ул-аброр”, Бобурнинг “Мубаййин” каби панднома руҳидаги асарларини кўрсатиш мумкин. Мазкур асарлар мазмун-мундарижаси жиҳатидан универсал бўлиб, турли даражадаги ижтимоий муносабатлар, инсоннинг бурчи ва вазифалари, дунё ва охират, эътиқод, одоб-ахлоқ, илмнинг аҳамияти каби ҳаётда зарур турфа масалалардан баҳс юритади. Шунингдек, шарқда диний маърифатни тарғиб этувчи асарлар ҳам Д.а.нинг муҳим бир тармоғини ташкил этади: “Девони ҳикмат” (А.Яссавий), “Сирож ул-муслимин”(А.Навоий), “Сабот ул-ожизин”(Сўфи Оллоёр) каби кўплаб асарлар диний-дидактик адабиёт намуналаридир. ХХ аср бошларига келиб, жадид маърифатчилик ҳаракати билан боғлиқ ҳолда, ўзбек адабиётида дидактиклик тамойили яна устуворлик касб этади. Янги усул мактабларини услубий таъминлаш мақсадида яратилган А.Авлонийнинг “Туркий Гулистон ёхуд ахлоқ”, Ҳамзанинг “Енгил адабиёт” каби асарлари том маънодаги Д.а. намуналари бўлса, жадид маърифатчиларининг деярли барча асарларида дидактиклик, ғоявий-маърифий дидактика етакчи хусусият бўлиб қолди. Адабиёт тараққиётининг кейинги босқичларида соф дидактик характердаги асарлар камайиб, асосан, болалар адабиёти доирасида кузатилади, энди ошкор дидактиклик камчилик сифатида тушунилади, сўз санъати ўзининг дидактик функциясини сездирмасдан, баркамол бадиий образлар воситасида амалга ошириш йўлини тутади.