Epitafiya

Epitafiya (yun. epitaphos – qabrtoshdagi yozuv) – qabrtoshga yozilgan bitik; haqiqatda qabrtoshga bitilgan yoki qabrtoshga bitilmasa-da, toʻplamdan joy olgan moʻʼjaz sheʼr. Odatda, E.lar yo marhumga murojaat shaklida, yo marhumning tiriklar (qabr yoniga keluvchi yoki qabr yonidan oʻtuvchi)ga murojaati shaklida boʻladi. Ushbu anʼanaviy shakldan tashqari, E.ning hajviy shakli ham boʻlib, u mazmun-mohiyatiga koʻra epigrammaga yaqin turadi. Genetik jihatdan antik adabiyotdagi epigrammalarning bir koʻrinishi boʻlgan E.lar Yevropada oʻrta asrlar va Uygʻonish davrida keng ommalashgan. Oʻzbek sheʼriyatida E. janri ommalashgan emas, lekin, siyrak boʻlsa-da, uchrab turadi. Jumladan, ayrim epik asarlarda (mas., A.Qodiriy. “Oʻtgan kunlar”; A.Muxtor. “Chinor”; U.Hamdam. “Sabo va Samandar”) keltirilgan qabrtoshlardagi nazmiy bitiklarni E. namunasi sanash mumkin. Shuningdek, E.ning qabrtoshga bitilmagan koʻrinishiga misol sifatida X.Davronning “Mening sochim oqqa koʻmilgay, Sochingga oq tushmay ketding, xayr” misralari bilan boshlanuvchi sheʼrini keltirish mumkinki, muallifning oʻzi uning janrini E. deb belgilagan.

Эпитафия (юн. epitaphos – қабртошдаги ёзув) – қабртошга ёзилган битик; ҳақиқатда қабртошга битилган ёки қабртошга битилмаса-да, тўпламдан жой олган мўъжаз шеър. Одатда, Э.лар ё марҳумга мурожаат шаклида, ё марҳумнинг тириклар (қабр ёнига келувчи ёки қабр ёнидан ўтувчи)га мурожаати шаклида бўлади. Ушбу анъанавий шаклдан ташқари, Э.нинг ҳажвий шакли ҳам бўлиб, у мазмун-моҳиятига кўра эпиграммага яқин туради. Генетик жиҳатдан антик адабиётдаги эпиграммаларнинг бир кўриниши бўлган Э.лар Европада ўрта асрлар ва Уйғониш даврида кенг оммалашган. Ўзбек шеъриятида Э. жанри оммалашган эмас, лекин, сийрак бўлса-да, учраб туради. Жумладан, айрим эпик асарларда (мас., А.Қодирий. “Ўтган кунлар”; А.Мухтор. “Чинор”; У.Ҳамдам. “Сабо ва Самандар”) келтирилган қабртошлардаги назмий битикларни Э. намунаси санаш мумкин. Шунингдек, Э.нинг қабртошга битилмаган кўринишига мисол сифатида Х.Давроннинг “Менинг сочим оққа кўмилгай, Сочингга оқ тушмай кетдинг, хайр” мисралари билан бошланувчи шеърини келтириш мумкинки, муаллифнинг ўзи унинг жанрини Э. деб белгилаган.